Жарнама талаптары және қазақ жарнамасындағы қателер

Әдетте көшеде кетіп бара жатып, жан жағымызға қарамайтынымыз рас. Соның әсерінен болар, таным көкжиегіміз, біліміміз жылдан жылға азайып, бізден кейінгі ұрпақтың ұсақталып жатқаны байқалады. Мұның әсерінен сауаттылыққа да ден қоймай, кішігірім қателердің өзін байқамаймыз. Мақаланы жазып отырған авторлар да ара арасында көшедегі жарнамаға, күні бойы қолданатын телефонның ішіндегі дүниелерге атүсті қарайтын. Біздің ойымызша оның бәрі дұрыс еді. Десе де қазір талқылайтын дәрістен кейін көзқарасымыз біршама өзгерді.

Иә, тақырып жарнама туралы болмақ. Сіздер елде жарнама туралы заңның бар екенін білесіздер ме? Білсеңіздер оның сонау 2003 жылы қабылданғанынан хабардарсыздар ма? Біз көріп жүрген сапасыз жарнамаларға қарасақ, бұл туралы білетіндер саны шамалы. Әйтпегенде тілдің қасиеті мен құдіретін түсіретін дүниелер неліктен әлі күнге дейін өрбіп жүр?

Римма Жақсылықбаеваның кезекті дәрісі осы жарнамаға қойылатын талаптар мен қазақ жарнамасындағы қателіктерге арналды. Медиа этикасын үйрететін бұл сабақта жарнамаға көңіл бөлінуі болашақ журналистерге өмір бойғы азық деп толықтай айта аламыз. Біз әдеттегідей жарнама туралы заңды басынан аяғына дейін қарап шықтық. Бір қызығы заңдағы кейбір баптарға «түкіргенім бар» деп қарап жүрген сыңайлымыз деген ой туды. Мысалы, аталған заңның 2-тарауы «Жарнамаға қойылатын жалпы және арнайы талаптар» деп аталыпты. Соның 6-бабының 5-бөлімінің 1-тармағында электрондық казиноны және интернет-казиноны жарнамалауға тыйым салынады делінген. Бұл тек қағаз жүзінде жазылған сөз. Яғни әлі күнге дейін қала ішінде казино жарнамасын кездестіруге болады. Бұған Қапшағайдағы қызылды жасылды суреттер мен плакаттардан бөлек, басқа қалалардағы тақтайшаларға ілінген жарнама мысал бола алады. Ол ол ма, тіпті былтыр наурыз айында аталған жарнама түріне мүлде тыйым салынсын деген тақырып мәжіліс депутаттары арасында қызу талқыда болған. Бұл туралы курсив медианың 27 наурызда шығарған мақаласынан толығырақ қарап шықтым. Мәжіліс депутаты Елнұр Бейсенбаев келтірген дерекке сәйкес 2022 жылы елде 3 мың 676 адам өзіне қол жұ

Жарнаманың сауатты, көрнекі берілуінен бөлек, ол дәл осы сәтте өзекті болу керек. Олай болмаса, жарнаманың мәні бола ма? Мұғаліміміз практикалық сабаққа көшеден жарнамадағы қателерді тауып келіңдер деген тапсырма берді. Басында «күнде көріп жүрген бейнелер ғой, қайдағы қате?» деп ойланып қалғанымыз бар. Сөйтсек қырағылықты қосу керек екен. Университетіміз бен атакенттің арасында біршама қате таптық. Атакентке кіріп келе жатып орысша «Жаңа жыл құтты болсын» деген плакатты байқап қалдым. Ал далада наурыз айының басы еді. Күлгің де, жылағың да келеді. Әлде қазақтың жаңа жылымен алдын ала христиан форматында құттықтағандары ма, белгісіз.

Кейін фейсбукті қарап отырсам, «Ана тілі» газеті бас редакторының бірінші орынбасары Берік Бейсенұлы мынадай жазба қалдырыпты: «Күнара метроға, вагонға мінемін. Бірақ үнемі еститінім, бір дауыс, бір жарнама.

«2024 жылдың 6 қазанында елімізде АЭС салу бойынша бүкілхалықтық референдум өтеді. Әркімнің дауыс беруі маңызды! Сіз Қазақстанда атом электр станциясын салуға келісесіз бе?» Ойпырмай, референдумның өтіп кеткеніне бес айдан асса да, халықты референдумға шақыра беретін не деген ескірмейтін, тоқтамайтын және қайталана беретін жарнама?! Алып тастаса болады ғой. Немқұрайлық...»

Осындай мазаққа қалмас үшін тек тауардың емес, жарнаманың да уақыты, мерзімі барын ұмытпаған абзал.

Қазіргі заманда жарнама – тек тауар мен қызметті насихаттаудың құралы ғана емес, қоғамның мәдениеті мен тіл деңгейінің айнасы. Қазір қайда қарасаң да – жарнама. Көшеде, интернетте, теледидарда, тіпті автобустың ішінде де бірдеңе сатып алуға, бір жерге баруға немесе бір қызметті пайдалануға шақырады. Бірақ мәселе сол – қазақша жарнамалардың біразын көргенде, бірден басыңды шайқайсың. Қате аударылған мәтіндер, мағынасыз сөздер, тіл заңдылығын аяқасты ету… Бұл неден? Жарнама жасайтындар қазақша білмей ме, әлде білсе де, сапасына бас қатырмай ма?