Жастарды рухани жаңғырту туралы философиялық мақала

Міркемел А.М - филология мамандығының 1 курс магистранты,

А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті,Қостанай қ. және С.Мәуленов атындағы гимназия, Қостанай қ.,

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі.

Берденова С.Ж. – педагогика ғылымдарының кандидаты, доцент, А.Байтұрсынов атындағы Қостанай мемлекеттік университеті, Қостанай қ.

Жастарды рухани жаңғырту мен адамгершілікке тәрбиелеудің қағидалары

(А.Құнанбаев пен Ш.Құдайбердиев шығармалары негізінде)

Мақалада «адамгершілік» ілімі А.Құнанбаев пен Ш.Құдайбердиев шығармалары негізінде қарастырылды. Мәңгілік ел жас ұрпағының болашақ моделінің табиғаты ашылды. Адами капитал сапасын жақсарту жолдары ұсынылды.

В данной статье рассматривается «нравстенное» учение, основанное на произведениях А.Кунанбаева и Ш.Кудайбердиева. Открывается смысл будущей модели будущего поколения «Мәңгілік ел». Представлены пути улучшения качеств человеческого капитала.

«Мәңгілік Ел – ата-бабаларымыздың сан жылдан бергі арманы. Біз арманды ақиқатқа айналдырдық. Мәңгілік Елдің іргетасын қаладық», - дейді Елбасы Н.Ә.Назарбаев [1, 169-170].

Мәңгілік елдің азаматтары мен азаматшаларының адамгершілігі мол болуы шарт. Мәңгілік іргетасты сақтап қалатын басты жолдардың бірі – жас ұрпақты «адамгершілік» іліміне тәрбиелеу. «Адамгершілік» іліміне тәрбиелеуде А.Құнанбаев пен Ш.Құдайбердиевтің шығармаларын негізге алуға тиіспіз.

ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас кезінде өмір сүріп, қазақтың қоғамдық, әлеуметтік, рухани, мәдени, әдеби өміріне кейде айтарлықтай белсене араласып, гуманистік, адамгершілік, демократтық, ағартушылық идеяларды уағыздаған, мол көркем мұра қалдырған Шәкәрім Құдайбердиев еді.

Шәкәрім мен Абайдың шығармалары адамгершілік насихатқа толы. А.Құнанбаев «толық адам» ілімінің негізін қаласа, Ш.Құдайбердиев «ар» ілімінің негізін салды. Абайдың толық адам іліміне тоқталсақ.

Адамның «адам» болып қалыптасуы туғаннан басталады. Бірақ, адам мен Абай айтқан «толық адам» деген екі түрлі ұғым. Абайдың «толық адамын», «кемел адамын» зерттеген ғалым М.Әліпханов оның 17 қара сөзі мен «Әуелде бір суық мұз - ақыл зерек» деген өлеңдерінен бастау алатынын ескертеді.

«Толық адамның» бойынан қандай қабілеттер табылуы тиіс? Ол қасиеттер адами капиталдың сапасын нығайта алады ма? Абайдың пікірінше, «толық адамға» тән қасиеттердің көрінісі төмендегідей:

1) Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұстау;

2) Иманды болу: ««Иман деген – Алла табарака уа тағаланың шәриксиз, ғайыпсыз бірлігіне, барлығына уа әр түрлі бізге пайғамбарымыз саллаллаһу ғалайһи уәсәлләм арқылы жіберген жарлығына, білдіргеніне мойын ұсынып, иланбақ» [2, 292 бет]. Аллаға шын жүректен сену.

3) «Имани гүл»: 1) Алланы сүю; 2) «Бауырым» деп адамзаттың бәрін сүю; 3) Әділеттілікті сүю;

4) Үш сипатты қалыптастыру: «ақыл, рақым, әділет», яғни «жәуанмәртлік»

5) Ғылым – білімді үйрену.

Осы қасиеттер адамның жан дүниесінің өзгеруіне алып келеді. Абайдың бұл ілімі Шәкәрімнің «ар» ілімінде өз жалғасын тапқан.

Шәкәрім өз шығармаларында «ар ілімі» деген терминді қолданған. Ол «ар» сөзін «совесть» деп тәржімалаған.

«Шәкәрім» энциклопедиясында А.Тоқсамбаева: «Ар – адамгершілік сана, этика – философиялық категория. Адамгершілік (адамшылық, адамдық) қазақ халқында адам бойындағы жақсы қасиеттердің жиынтық мағынасын білдіретін ұғым – өлшем болса, Ар оның шығу тегі, бұлақ бастауы. Арды адам бойындағы жақсы қасиеттердің өлшемі, адамгершілік санасы деуге негіз бар», – дейді [3, 20-52].

Сонымен ар дегеніміз не? Қазіргі заманғы адамгершілік туралы түсінікті этика деп атайды. Немесе мораль. Осы екеуі адамгершілік деген ұғымға сәйкес келеді. Абайда да, Шәкәрімде де адамгершілік деген сөз жоқ. Абай оны адамшылық дейді, Шәкәрім – адамшылық, ар дейді. «Ар білімі» деген тіркес, түсінік –Шәкәрімнің жаңалығы [4, 29].

Ғалым А. Айтбаеваның зерттеуінше, Шәкәрім шығармаларындағы ар – ұждандылықтың тіршілік мазмұнын құрайтын атаулары мынадай:

«Мейірім», «Ынсап», «Әділет», «Шыдам», «Шыншыл», «Харекет», «Түп қазығы», «Ақ ниет» [5, 30].

Өзге ғалымдардың зерттеулерін ескере келе, өз қорытындымызды шығарсақ, Шәкәрім өз шығармаларында «ар» іліміне сәйкес келетін адамның мынадай қасиеттерін таңбалайды:

Таза ақыл;

Ақ жүрек;

Рахым, Сақтық, Ұят;

Ынсап, мейірім;

Адал еңбек;

Ұждан;

Шәкәрім дүниетанымында «Адал еңбек, арлы ақыл, ақ жүрегі» бар адам «арлы», «таза» адам болса, Абай танымында «Үш ақ нәрсе адамның қасиеті, ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы жүрек» [6,172], Абай бұл ойын былай өрбіткен:

«Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста,

Сонда толық боласың елден бөлек» [6, 77].

Ғарифолла Есім: «Ар білімі» ұғымының ауқымы кең» дей келе, оның табиғатын ашады. Ар білімі адамның адамшылығының кемелденген кезінде қалыптаса ма деймін.

«Ар» ілімін қарастырсақ та, «толық адам» ілімін қарастырсақ та басты орынды жүрек алатынын нақты байқаймыз.

«Жүрек» - ақиқатты танып білудің кілті, жанның тек өмір сүруінің емес, сондай – ақ жан болмысын ашар кілті [4, 173].

«Абай тілінің сөздігіне» сүйенер болсақ, «жүрек» сөзі ақынның шығармаларында 156 рет кездеседі:

ЖҮРЕК (156) Көкірек қуысында қан айналысымын бас қаратын орталық мүше. Қайрат, ақыл ж ү р е к үшеуі өнерлерін айтысып, таласып келіп ғылымға жүгініпті (ІІ, 172) [7, 231].

Абай өз шығармаларында «жүрек» ұғымын жақсы дамыта білген. Оның туындыларында «жүрек» сөзі «жылы жүрек», «жүрек - теңіз», «жүрек - айна», «ауру жүрек», «асау жүрек», «адам денесінің патшасы», «ет жүрек», «жүректің ақыл суаты», «ызалы жүрек», «шын жүрек», «жүректің көзі», «жүректің түбі» деген тіркестер арқылы көрініс тапқан.