Жаттықтырушы мен жаттығушы қарым-қатынасы туралы мақала

«Жаттықтырушы мен жаттығушының өзара қарым-қатынасы спорттық іс-әрекеттегі жетістіктерге жетудің факторы ретінде»

Мақала авторлары:

С.Аманжолов атындағы ШҚМУ Жоғары колледжінің психология пәні оқытушысы, әлеуметтік ғылымдар магистрі Белгибаева Алтынай Елемесовна, Асқар Айдос «Дене тәрбиесі және спорт» мамандығының 1 курс студенті

Спорт әлеміндегі өзекті мәселелердің біріне жаттықтырушының жаттығушымен немесе жаттығушылармен өзара қатынасы, қарым-қатынасы жатады және де көптеген спорт ғалымдардың жұмыстарын қарастыра келе, бұл кешендік және пәнаралық, яғни спорттық педагогика мен заманауи спорт психологиясының тоғысуында шешілетін мәселе деген ой түюімізге болады. Бұл мәселе тең дәрежеде команда жетекшілері мен жаттықтырушылардың және де спортшылардың мүдделері мәселесін қозғайды, себебі спортта жаттығу үрдісінен басқа жарыстағы аяққы нәтиже де маңызды болып келеді.

Спорттық іс-әрекеттегі, соның ішінде командалық спорт түрлеріндегі спортшылар арасындағы, топ арасындағы, жаттығушылар немесе жаттығушымен жаттықтырушы қарым-қатынасының, өзара қатынастарының және психологиялық атмосфераларының психологиялық заңдылықтары командалық бірліктің және де спорттағы жетістікке жетуді анықтаушы факторлардың бірі болып табылады.

Бұл жағдайда спорттық командадағы немесе жеке жаттығушымен тұлғааралық қатынастарды реттеуге бағытталған жаттықтырушының іс-әрекеті де біршама маңызды рөл ойнайды. Тұлғааралық қатынастардың дұрыс қалыптасқан құрылымы ортақ мақсатқа жетудің кепілі болып табылатын спорттық іс-әрекеттегі міндетті түрде қажетті шарт, маңызды бөлшегі болып табылады.

Ал, спорттық іс-әрекет жағдайындағы жаттықтырушы мен жаттығушының өзара қатынастары мен қарым-қатынастарының ерекшеліктері Е.П. Ильин, Р.С. Немов, П.А. Рудик, Ю.Л. Ханина, А.Ц. Пуни, Ю.А. Коломейцев т.б. авторлардың еңбектерінде қарастырылған.

Бұл авторлардың зерттеулері осы мәселенің маңыздылығын айқындайды, алайда осындай фактілердің болуына қарамастан массалық спорт жағдайындағы спорттық команда немесе жаттықтырушы мен жаттығушының өзара қарым-қатынастары мен қатынастарын реттеу мәселелеріне уақыт бөлінуі мен назар аударылуы өте аз болып келеді.

Бұл мәселенің туындауы команда арасындағы спортшы-спортшы, жаттығушы-жаттықтырушы жүйесінде жиі қақтығыстардың туындап отыруымен байланысты. Ал, бұның салдары жеке спортшының немесе топтың жарыстардағы көрсететін өнерлеріне, ойындарына әсер етуі.

Мысалы, КСРО-ның футбол бойынша құрама командасының Испанияда өткен әлем чемпионатындағы ойынын қарастыруымызға болады. Құрама командадағы кейбір ойыншылардың техникасы мен физикалық дайындықтарының төмендеу болуы қалған ойыншылардың демонстративті түрде наразылықтарын тудырған, яғни бұл ойыншылар өз наразылықтарын әрекеттерімен, кінә тағуларымен, талаптар қою арқылы көрсеткен, ал бұл әрекеттері қақтығыстың туындауына себеп болады және де бұл қақтығыс қарсы команда, олардың жаттықтырушылар мен жүз мыңға тақау жанкүйерлері алдында ашық түрде өтуіне байланысты ары қарай ушыққан. Әрине, алаң алдында туындайтын қақтығыстар формальді емес қарым-қатынас сферасына ауысқан. Осылайша, команда да әлеуметтік-психологиялық теріс климат орын ала бастаған. Ал, Спорт-Экспресстің мәліметтеріне сүйенетін болсақ, жаттықтырушылар мен жаттығушылар арасындағы қақтығыстардың 48% дербес спорт түрлерінде (жүзу, суға секіру,жеңіл атлетика) және 53% командалық (су добы, волейбол, қол добы) спорт түрлерінде спортшылардың тәртіпсіздіктерінен, яғни өзара қарым-қатынастың дұрыс орнатылмауынан орын алады екен. Бұл қақтығыстардың 48% жарыстар мен жиындардағы тәртіпті бұзу нәтижесінде спорттың дербес түрлерінде, а

Спорттық іс-әрекеттің үрдісінде қалыптасатын барлық өзарақатынастардың ішінде спортшының нәтижеге жетуге және ары қарай жетілуіне оның жаттықтырушысымен қарым-қатынасы мен қатынасы үлкен ықпал етеді.

Жаттықтырушы мен жаттығушының арасындағы байланыстар көп жағдайда жаттықтырушының өз-өзіне, спортсменге және де жаттығушының жаттықтырушыға, өз-өзіне деген ұстанымдық қатынастарына байланысты болады.

В.Л. Марищук пен Л.К. Серованың атап көрсетуі бойынша, жаттықтырушы мен жаттығушы ең алдымен субординациялық өзарақатынастармен байланысқан болады, яғни мұндағы жаттықтырушы – жетекші әкімшілік билікке ие, ал спортсмен оның бұйрықтары мен өкімдерін орындайтын орындаушы болып табылады. Сондықтан, жаттықтырушы мен жаттығушының өзара қатынастары мен қарым-қатынастарының жоғары деңгейде болуына қойылатын ең бірінші талабы спортшының жаттықтырушының берген кеңес-нұсқаулықтарын толықтай орындауы болып табылады [1].

Егер жаттықтырушы мен жаттығушының қатынастында сыйластық, өзарасенімділік болса, онда спортсмен өз жаттықтырушысымен келіспеуге қорықпайтын және келеңсіз жағдайларда жаңа шешімдерді қабылдауға, жауапкершілікті өз мойнына алуға қорықпайтын болады. Бірінші талапқа сүйене отыра, коммуникативтік қатынастарды бағалаудың екінші талабына спортсменнің жаттықтырушы берген нұсқаулықтарды орындаудағы іс-әрекетіндегі шығармашылық компоненттің болуы жатады.

Егер жаттықтырушы спортсмен үшін үлгі, үлкен бір беделге ие болса, өзінің адами сапаларымен өзіне спортшына тарта білсе онда спортсмен міндетті түрде жаттықтырушымен жан-жақты қарым-қатынасқа түсуге талпынатын болады. Жаттықтырушымен бұндай қарым-қатынасқа спортшының талпынуы жаттықтырушы мен жаттығушының арасындағы жағымды өзара қарым-қатынастың ең басты көрсеткіштерінің бірі болып табылады.

С.Н. Шиленковтың көзқарасы бойынша, қандай да бір спортсменнің немесе команданың жетістікке жетуінің 60-70% жаттықтырушының іс-әрекетіне байланысты болады [2].

Жаттықтырушы мен жаттығушы арасында орнатылатын қатынастар педагог рөлінің үлкен түзетуге ұшырауын қажет етеді. Себебі, тәрбиеленушінің ерекше бірегей тұлғасын тұлғалық жағынан бірегей тәрбиеші ғана қалыптастыра алады. Осыған…