Жеке тұлға қалыптасуына әсер ететін психологиялық факторлар

ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНА ӘСЕР ЕТЕТІН КЕЙБІР

ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Симұханова А.О

Қазақстан Республикасында болып жатқан саяси-әлеуметтік, экономикалық өзгерістер білім беру жүйесін өзгеше құруды талап етуде. Әсіресе, білім беру саласында ізгілендіру, демократияландыру үрдістері жүріп жатқан кезде, білім мазмұнын ұлттық ерекшеліктер негізінде құру, өсіп келе жатқан жас ұрпақты рухы биік, саналы, патриоттық сезімі жоғары тұлға етіп тәрбиелеу қажеттігі туындап отыр.

Жалғыздықты тіршіліктің бергені ретінде ұғын удан қашатын, адамдар сипаттамаларын қарастыра отырып, Кайзер экзистенционалды неврозды клиенттерге тән, үш тенденцияны бөліп шығарды [1,2].

1. «Құйма (сплав)» - өзіндік тұлғасының жоғалуын қалау, басқа біреумен үйлесіп кету, себебі индивидуалды болуды қалау жалғыз болу ерлігімен байланысты, ал жалғыздық көбіне тұлға үшін бастан кешіруі азап болып келеді.

2. «Әмбебап симптом» - жүзеге асқан үйлесім, басқа біреумен үйлесу амалы және сонымен қатар екіжүзілік сезімін бастан кешіруі.

3. «Әмбебап конфликт» - бұл қалаулы емес жалғыздық сезімін, қасірет ретінде бастан кешіруі.

Бұл тенденциялар клиентке жалғыздықты ұғынудан туындаған бастан кешіруден қашуға көмек береді. Невротик жалғыздықтан арылу үшін барлығын жасайды, ал осы уақытта ауытқулары бар тұлға жалғыздық күйін адамзат тіршілігінің жасанды түрі ретінде, тәуелсіз құрылым және өзіндік реализация мүмкіндігі ретінде, өзі үшін толық қанды жауапкершілік ретінде қабылдайды.

Мәні бойынша, Сартр да осыны жазады: «Адам қаншалықты өзін жүзеге асырады, соншалықты ғана тіршілік етеді. Ол өзін, өзінің жеке өмірі ретінде, өзінің әрекеттерінің жиыны ретінде көрсетеді» [3].

Перлз өзінің «Гештальт - подход» атты еңбегінде: « Бір де бір индивид өзіндік жеткілікті емес. Индивид әрқашан бір тұтас алаңды бірге құрайтын ортада ғана тіршілік ете алады», деп жазады.

Когнитивті көзқарастан экзистенциалды амал. Сын. Д. Перлман және Л. Пеплоның «Теоретические подходы к одиночеству» мақаласында Л. Пепло экзистенциалды амал туралы былай жазады: «Экзистенциалисттер есептің бастапқы күткен сипатында, адам ең басынан жалғыз туралы «фактіні» қабылдайды. Басқа ешкім бізбен сезімдері мен ойларын бөлісе алмайды, бөлісе алмаушылық біздің бастан кешіруіміздің тіршілік күйі болып табылады. Осы көзқарастың жақтаушылары, адам жалғыздықты сезіне тұрып, қалай өмір сүреді деген сұраққа назар аударады [4-5].

Л. Пепло түрдің экзистенциалды сентенциясын астарлап отырған секілді: «Біз бұл өмірге жалғыз болып келеміз және жалғыздан өлеміз, ешкім топпен өмірге келіп немесе өлуге қабілетті емес...», бірақ, біріншіден бұл жерде жалғыздық туралы емес, адамзат тіршілігінің шеттетілуі жайында сөз болып отырғанын айта кету керек. Екіншіден, адам жалғыз дүниеге келіп және жалғыз өлетін болған соң, ол өмір бойы жалғыз болуы керек емес.

Экзистенциалды психотерапия міндетіне адамды жалғыздық күйіне бейімдеу және бұл күйді оның өмірінің нормаға сай етуі кірмейді, мүлдем керісінше.

Біз көріп отырғандай, мәселе «жалғыздық» және «шеттетілушілік» түсініктерінің араласуының салдарынан пайда болып отыр.Осы ұғымдар арасындағы түбегейлі айырмашылық туралы мәселе және, бір ұғымның басқа ұғыммен алмастырылуы неге алып келетінін, төменде толығымен жақсы қарастырылған.

Экзистенциалды амалды, Л. Пепло жалғастырады, ол экзестенциалды философиямен тығыз байланысты. Экзистенциализмнің философиялық ойларын тәжірибеге алғаш ауыстыру амалдары (Л. Биневангер және Н. Босс) шектеулі нәтижелер береді. Экзистенциалды ойлаушы философтар қатары М. Бубер, П. Тилнех, М. Бахтин және басқалары психологтарға үлкен әсерлерін тигізді, бірақ бүгінгі күнде экзистенциалды амалдар шыңы жалпы педагогикалық теориялар және В.Франкл, Р. Мэй, Д.Бьюдженталь секілді авторлармен экзистенциализмнің философиялық негізінде өңделген негіздері болып табылады [6].

Экзистенциалды теорияларда тіршіліктің бергенімен индивидуумның конфронтациясымен шартталған базалық конфликтіні бөліп көрсетеді. Мұнда берілген тіршілік мәлімдемесі, әлемдегі адамның белгілі бір соңғы ажыратылмас факторлары түсіндіріледі.

Сонымен жалғыздық сезімін зерттеудегі амалдар бойынша қорыта айтар болсақ:

1. Осы теорияларды жалпылай келгенде былай айтуға болады, яғни, бұл жалғыздық сезімі, тамыры балалық шаққа кететін, жағымсыз күй ретінде қарастырылады.

2. Экзистенционалды феноменологияның көзқарасы бойынша жалғыздық бұл тұлғаның ішкі әлемімен жоғалған маңызды нәрсенің бірегейлік байланысын құрайтын комплексті сезім болып келеді.

3. Жалғыздықтың себебі адамның өзі болып табылатын роджериандық амалдан айырмашылығы, кейбір әлеуметтік психология өкілдерінің жалғыздықтың қоғамда пайда болуында жауапкершілік танытады.

4. Вейс – жалғыздық мәселесіне деген интеракционистік амалдың басты өкілдерінің бірі. Оның жалғыздықты түсіндіруі екі себеп бойынша интеракционистік ретінде бағалауына мүмкін: біріншіден, ол жалғыздық – бұл тек тұлға факторының функциясы немесе жағдайлар факторлары емес екенін айқындап көрсетеді; екіншіден, Вейс жалғыздықты бауырмашыл, басқарма және баға секілді әлеуметтік қатынастарды қолдана отырып бейнеледі.

5. Когнитивті бағыттың өкілдерінің көзқарастарына сәйкес жалғыздық сезімі мен әлеуметті-ліктің жетіспеушілігінің арасындағы байланыстарды түсіндіру үшін өзекті болып табылады. Л.Э.Пепло қалаулы және өзінің әлеуметтік қатынастар деңгейінің арасындағы диссонансты ұғынған жағдайда туындайды.

6. Интимді амалдың өкілдерінің көзқарастары бойынша, жалғыздық ең алдымен, сенімді қарым-қатынас үшін қажетті, индивидтің тұлға аралық қатынастарында интимділіктің жетіспеуі кезінде аяқ басады. Интимді амалдың негізінде индивидтің қалаулы және әлеуметтік қатынас деңгейінің арасындағы тепе-теңдікті сақтап қалуға деген ұмтылысы, талап-тілегі жатыр деп айтуға болады.

7. Жүйелердің ортақ теория өкілдерінің көзқарастары бойынша жалғыздық, индивид немесе қоғамға адами қатынастарының тұрақты оптималды деңгейін сақтауға көмек беретін, кері байланыс механизмі болып табылады.

8. И. Ялом және Мускатас экзистенционалды тұрғының әйгілі өкілдері болып табылады. И. Ялом шеттетілу бұрынғы тіршілік етушілердің бірі ретінде қарастыра отырып, бұл оның жалғыздықтан, туындаған адамдардан шеттетілу емес және ішкі шеттетілу де емес екендігін анықтайды. Бұл басқа да тіршілік иелерінен («өзінің және басқалар арасындағы құлаз») және әлемнен («индивид пен әлем арасындағы алшақтық») – фундаменталды шеттетілу. Осылайша, ол шеттетілудің екі түрін бөледі: экзистенционалды және фундаменталды. Мускатас «жалғыздық әурешілігі» («loneliness anxiety») мен шынайы жалғыздық арасындағы айырмашылық мәндерін ерекшелеп көрсетеді.

Жүргізілген теориялық талдау мен тәжірибелік кеңес беру жұмыстары негізінде зерттеушілер мынадай қорытындыға келді: жалғыздық сезімі