Жер ресурстарын басқару бойынша конспект 10 сынып

Елде жер ресурстарын басқарудың белгілі жүйесі қалыптасты.Ол жердің меммлекеттік меншігіне негізделген біртұтас мемлекеттік жер қорын қорғау мен нығайтуға бағытталуымен ерекшеленеді. Мұндай орталықтандыру жер ресурстарын басқару қызметтерін орындау үшін мамандандырылған басқару органдарын қажет етпейді. Сондықтан бұл қызметтерді КСРО Ауыл шаруашылық министірлігінің басқармалары, ал інің сәйкес министірліктері орындады. Облыстар мен аудандарда бұл қызметтерді ауыл р орындады. Негізгі міндеттері – жерді тіркеуді жүргізу мен жер балансын беру және облыстағы немесе аудандағы жер жағдайы туралы жылдық есеп беру болды.

Жер қатынастарының түбегейлі өзгерулері, жаңа заңнамалық нормативтік актілердің қабылдануы , республикада жер реформаларын жүргізу бойынша міндеттері кеңес уақытындағы жер ресурстарын басқару жүйесінің өзгеруін қажет етеді. «Қазақ КСРО – да жер реформасы туралы ә заңның 5- бабының 2-тармағында Қазақ СРО Министірлер Кабинетінің құрамында жер қатынастары мен жерге орналастыру бойынша Мемлекеттік комитетті ұйымдастыру қарастырылған , жергілікті жерлерде оның органдарымен жер ресурстарын басқару және жер реформасы бойынша жұмыстарды тікелей орындауды ұйымдастыру аясында біртұтас мемлекеттік саясатты жүргізу бұырылды. Республикалық мәндегі облыстарда, аудандар мен қалаларда жер қатынастары мен жерге орналастыру бойынша комитеттер ұйымдастырылды.

ЖерМем ҒӨО құрамына кірген және өзгертілген жерге орналастыру бойынша мемлекеттік жобалау институтының жүйесі де үлкен өзгерістерді басынан өткерді. Сонан соң гипрожерлердің облыстық филиалдары ЖерМемҒӨО-на қарасты кәсіпорындар болып , сондай-ақ бұрын тексеру және зерттеу жұмыстарын жүргізген жекелеген кәсіпорындар мен ұйымдар да оған қарасты кәсіпорындар болып құрылды.

Соңғы жылдары жерге орналастыру және зерттеу жұмыстарының қаржыландырудың негіздері мен қайнар көздері өзгерді . Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар «Жер туралы» жарлығында белгіленгендей , атқарушы органдардың шешімімен жүргізілген жерге орналастыру негізінен бюджеттік қаржы бөлу республикалық бюджет есебінен жүргізілуі мүмкін. Тапсырыс берушілер қаржысы есебінен бір мезгілде үлкен , көлемді жұмыстар жүргізілді .

Жер реформасы жылдары жерге орналастыру жұмыстарының құрылымы да түбегейлі өзгерді, жобалау және зерттеу жұмыстарының көлемі бірден қысқарды, ішкі шаруашылықтық жерге орналастыру бойынша жұмыс көлемі 11,6%-дан 2,7%-ға дейін, топырақ және геобатаникалық тексерулер 27,8%-дан 8,6%-ға дейін қысқарды.

1. Жер қатынастарын реттеу

Қазіргі Қазақстан аумағында тұратын халықтардың жер қатынастарының даму тарихын, біздің көзқарасымызша шартты түрде бірнеше кезкңге бөлуге болады.Бірінші кезеңге ерте кезден Ресейге қосылғанға децінгі жер қатынастарының тарихи даиуын жатқызуға болады.Үшінші кезең-бұл кеңес кезінде жер қатынастарының дамуы мен қалыптасуы ,яғни 1917 жылдан бастап 1990 жылға дейінгі уақытты қамтиды. Соңғы төртінші кезең Қазақстанда жер реформасының басталуынан қазіргі кезге дейінгі кезең.

Республикада тарихи және құқықтық аспектілерде жер қатынастарын дамыту мәселелерін әр кезеңде бірнеше ғалымдар зерттейді.Мұнда олар әртүрлі тарихи кезеңдердегі жер қатынастарының ерекшеліктері мен көзқарастар танытады. Олардың ішінде :С.И.Ілиасов, С.Л.Масанов,С.З.Зиманов және т.б.

Қазір белгілі уақыттар өткен соң , шамалы тәжірибені жинақтау негізінде жер реформасы кезінде жіберілген көптеген қателіктер туралы айтуға болады.Алайда республикадағы нарықтық қатынастарға өту процесі жерге жеке меншіктің болмауына және нарықтық жер қатынастарын қалыптастыру қажеттіліктеріне тойтарыс берді.Президент қабылдаған 1994 жылдың 24 қаңтарында «Жер қатынастарын реттеудің кейбір мәселелері туралы» және 1994 жылдың 5 сәуіріндегі «Жер қатынастарын одан әрі жетілдіру туралы»Жарлықтар жаңа жер қатынастарын дамыту,бұрын қабылданған заңдардың шектейтін ережелерін жою , алдағы заңнамалық процеске бағыт беру үшін мүмкіндіктер беру мақсаттарын иеленеді. 2003 жылы қабылданған ҚР жаңа жер Кодексі негізінен «Жер туралы»заңның заңнамасының нормаларын сақтады.Алайда оның басты жаңалығы ҚР ауыл шаруашылығы жерлеріне жеке меншіктегі енгізуді реттейтін нормалар қабылдау болады.Мұнда жерді жеке меншікке ала алатыны туралы ережелер сақталады, жер учаскілерін жеке меншікке сатып алуда жеңілдіктер беріледі, яғни жеңілдікпен сатып алуда жеңілдіктер беріледі, яғни жеңілдікпен сатып алу бағасы учаскенің базалық ставкасының 75%-ын 09рады6 учаскелерді сатып алу 10 жыл бойы жүргізілуі мүмкін.

Қазақстан Республикасында қабылданған «жер туралы» екі заңда жер заңнамасының негізгі принципі-жерді Қазақстан халқының өмірі мен қызметінің негізгі , табиғи объектісі ретінде сақтау белгіленген.Жер-жер қатынастарының өзара тәуелділігі мен өзара байланыстылығын тарихи, табиғи –жаратылыс демографиялық , саяси және әлеуміттік экономикалық жағдайлар мен есеп алуды талап ететін құқықтық және жердің құқықтық қатынастарының ерекшк объектісі.

Жер және азаматтық заңнаманың негіздері қалыптасып жатқандағы, нарыққа өту кезеңіндегі жер қатынастары меілінше қатаң мемлекеттік реттеу аясында жүруі керек.Одан басқа жер қатынастарын мемлекеттік реттеудің объективтік қажеттілігітөмендегідей туындайды:

- қоғамдығ ұдайы өндіріс жүйесінде жердің ереше сипаты , арна мен ролі;

- өндірістің негізгі факторы ретінде ауыл шаруашылығындағы жердің ерекше ролімен және мәнімен;

- жер алқаптарын экономикалық сақтау қажеттілігімен.

Қазақстандағы шартты жер үлесінің негізгі айырмашылығы – иеленуші иеленгеннен бастап ,республикалық заңнамаға сай ,ол оған деген құқығын жоғалтады.»Жер туралы» заңның 82-бабы шартты жер үлесін пайдаланудың 3 вариантын қарастырады:

-шаруа серіктестіктерінің жарғылық капиталының салымы ретінде немесе өндірістік кооперативтердің жарнасы ретінде шартты жер үлесіне құқық беру;

-жер учаскісін шаруа қожалықтарын ұйымдастыру немесе ауылшаруашылығы өндірісімен байланысты басқа қызметтерді ұйымдастыру үшін алу:

-мұра етіп беру немесе шартты жер үлесінің құқығын алу.

Жеке меншік интитутын енгізу кенңес өкіметі жылдары қалыптасқан жердің монополиялық мемлекеттік меншігіне ауытқуы заңды түрде рәсімделгендіктен ,республикадағы жер қатынастарына айтарлықтай өзгерістер әкелді. Осыған орай жерге мемлекеттік меншіктің мазмұны да, ролі мен мәні өзгереді. Қазақстанда объектісі республиканың жер қоры болатын жерге мемлекеттік меншіктің бір деңгейлік жүйесі сақталады. «Жер туралы» заңның 17- бабына сәйкес мемлекет меншігінде жердің жер учаскілері төмендегідей болады:

-жеке меншікке сатылған немесе тегін берілген ;

-ақылы және ақысыз негізде жерді уақытша немесе тұрақты пайдалануға берілген;

-қазіргі заңмен және басқа заңнамалық актілер мен немесе халықаралық келісімшартпен қарастырылған жағдайда құқықтық формаларда жүзеге асырылады.

Республикада қазіргі жер заңнамасы жерді пайдалану құқығын беруде ұсыну сияқты ұғымдардың мазмұнын ашады. Жерді пайдалануға беру құқығы адамдардың жерді пайдалану құқығында тікелей мемлекеттің бөлінуін білдіреді.Мұнда мемлекеттің заңды тұлғаларға жерді пайдалануға беру құқығы жерді тұрақты немесе уақытша ақысыз пайдалану келісімшарты негізінде жүргізіледі.

Жерді табиғи ресурс және жалпы ресурс жіне жалпы мекендеу ортасы ретінде құтты пайдалану адамзаттың даму келешегін себептейді, өйткені ол әр түрлі мақсаттарға және басқа ресурстар мен өзара байланыстармен қолданылады.Жер тек еңбекпен ,су және биоклиматтық ресурстармен өзара әрекеттестік түрде ғана өндіріс құралы болып табылады.

Жер ресурстарын реттестіру және пайдалану жөніндегі әртүрлі мәндеттерді орындау барысында мынадай бірқатар негізгі принциптерді ескетген қажет:

-өндірістің жерге теріс әсер етуін экологиялық қауіпсіз деңгейге дейін барынша азайту;

-Жерді пайдалану сапасында өзгеруін қадағалау негізінде ,оның әртүрлі қолайсыз табиғат құбылыстар мен антропогендік теріс ықпалдардан қамтамасыз ету.

Жердің құнтты пайдалануы оның берікті қорғалуымен және экологиялық жағдайымен ландщафтың күйін үнемі ескеріп отыруымен тығығ байланысты. Аталған концептуалдық принциптер бірінші кезекте ауылшаруашылық мақсатындағы жерлерге,әсіресе негізгі ауылшаруашылық алаптарына қатысты.

2. Жер реформасының дамуының объективтік заңдылығы.

Рефориа жағдайында аудандар мен қалалардың арнайы жер қорындағы жерлерді мақсатты ,ұтымды пайдалануға үлкен мән беріледі.Ол «Жер реформасы туралы» заңға сійкес , реформаланған ауылшаруашылық кәсіпорындарының алаңының 10%-ын құрайды .Бұл қорға шаруа қожалықтарын ұйымдастыру, жеке көмекші шаруашылығын дамыту және басқа мақсаттар үшін азаматтар мен мемлекеттік емес заңды тұлғаларға берілетінін немесе қайта үйлестірілетінін алдымен пайдаланылмаған немесе аз пайдаланылған шаруашылық жерлері кіреді . Арнайы жер қоры да солай резервтегі ауыл шаруашылығы жерлерінің сол сияқты , райдаланылмаған не болмаса жер заңнамасын бұзып пайдаланылған және иеленушілер жер үлестері мен жерді пайдаланудан бас тартқан жерлерден құралады.

Жер реформасының жалпы аграрлық реформасымен өзара байланысты. Экономикалық салаларда орын алған қиыншылықтар елдің жер қоры балансына да едәуір теріс ықпал жасады. Материалдық және ақшалай қаражаттың тапшылығына себепті , бұрын колхоздар мен совхоздардың қарамағына берілген ,көбінесе , егістік жерлер сұраныссыз қалды. Екінші тарауда келтірілген мәліметтерге қарағанда , бүкіл жер қорының жартысынан астамы босалқы арнайы жер қоры құрамына ауысыпты, ал өңдеудегі жыртылған жердің көлемі екі еседей қысқарған екен .Тыңаймаған аударылған жер үлестері арам шөптермен басылып кеткен.

Экономикада әсіресе оның аграрлық саласында, орын алған дағдарыс елеулі түрде ғылымының дамуына да айтарлықтай теріс әсер етті.

Сол кездегі бүкіл жерге орналастыру іс-қимылдарының әдістемелік жцне құқықтық негізі ретінде,ҚКСР-сыныңЖоғары Кеңесі 1990ж 17-бабында қабылдаған Жер Кодексі қолданылды.Өкінішке орай ,жерге орналастыру ғылымының жеткілікті қаржыландырылмағаны себепті, ол тәжірибелік жұмыстардың жүзеге асырылуына тиесілі ықпал жасай алмады.Жерге орналастыру іс-қимылдары тек межелерді жүргізу жөніндегі қарпайым техникалық әрекеттер мен ана шектеліп оыр. Жобаларды жасау және соған қажетті материалдарды жағарту толық тоқталды деуге болады.

90-жылдары ауылда орын алған кері процестер ,уақыт өте бара ,экономикада пайда болған жағымды өзгерістермен алмаса бастады. Ауышаруашылық өндіріс қолдау жөніндегі Президент пен Үкіметтің іс-әрекеттері белсене түсіп аграрлық саясатта ауыл тауар өндірушілерін жан-жақты дамыту бағыты басшылыққа алынды.Ауыл тұрғындарының жеке меншік қосалқы шаруашылықтар мен қала тұрғындарының саяжайлық және бағбандық учаскілерінде ауылшаруашылық өнім өндіру ісі жоғары қарқынмен дами бастады.

3. Жер ресурстарын басқарудың мәні мен мақсаты.

Өндірістің басқа құралдарымен салыстырғанда жердің өзіндік ерекшеліктері бар. Негізгі айырмашылықтар №1кестедегідей. Қоғамдық өмірде жер жалпыға бірдей нәрсеге және еңбек жағдайына қызмет етеді. Ол өндірістің әр түрлі прцесінің өмір сүруінің қажетті жағдайы болып табылады. Алайда қоғамдық өндірістің түрлі салаларындағы оның рөлі бірдей емес.

Жер

Табиғи ресурс

Кеңістік базисі

Өндіріс құралы

Еңбек құралы

Нарықтық қатынастар элементі (жылжымайтын мүлік)

Қасиеті, ерекшеліктері, сипаттамасы, қатынасы

Кеңістік орналасуы; рельеф; топырақ беті; өсімдік; жер қойнауы; су; ландшафт.

Орналасу орны; тұру орны; операциялық базис.

Топырақтың түрлері мен сапасы; өсімдіктің түрлері мен өнімділігі.

Құнарлық; табиғи; экономикалық (жасанды)

Жылжымайтын меншік;

Нарықтық баға;

Нормативтік баға;

Жер салығы;

Жалдық төлем.

Жердің өндірістің басқа құрамдарына айырмашылығы

Қайта өндірілмейді

Басқа жерге көшірілмейді

Кеңістігі шектелген

Дұрыс пайдаланғанда

Тозбайды

Құнарлығы артады

Өндіруші өнеркәсіпте және құрылыста ол операциялық кеңістік базисі, яғни прцесі жүргізілетін орын ретінде қызмет етеді. Қазып шығаратын өнеркәсіпте ол операциялық кеңістік базисі ретінде, өзіе тән зат қоятын бөлме ретінде орын алады.

Жер кеңістік шектелген әрі ештеңемен ауыстырылмайды. Өндіруші күштерді дамыту шаралары бойынша өндірістің басқа құралдары өзгеруі мүмкін, аз жетілгені жетілдіріледі және экономикалық тиімділікке ауыстырылады. Өндіріс құралы ретінде жерді пайдалану оның кеңістік жағдайымен және орнының тұрақтылығымен байланысты.

Ауыл шаруашылық өндірістің басты құралы ретінде жер өсімдіктердің өсуіне жағдай жасаушы өте маңызды және ерекше қасиет-құнарлықты иеленеді. Жерді дұрыс пайдаланса, оның сапасы нашарламайды, жақсарып,құнарлығы артады. Жер ауыл шаруашылығында өндірістің мәнгі ауыстырмайтын құралы.

Меншік формаларының көп түрлі жағдайында жерді ұтымды және тиімді пайдаланудың басты құралы – жер ресурстарын мемлекеттік басқару болып табылады. Осыдан жерді ұтымды пайдалануды ұйымдастыру және жүзеге…