Жердің күні бақбақ туралы ғылыми жұмыс 4 сынып

Мазмұны

І. Кіріспе бөлім

«Бақбақ» Табиғат сыйы....................................................................2-3

ІІ. Негізгі бөлім

а/Бақбақ және оның түрлері ...............................................................

ә/Бақбақ гүлінің тарихы................................... ...................................

б/ Бақбақ туралы қызықты деректер.....................................................

в/ Бақбақтың емдік қасеттері.................................................................

г/Емдік тұнбалар мен жақпамайлар әзірлеу жолдары.........................

ІІІ. Қорытынды бөлім..........................................................................

ІҮ. Пайдаланған әдебиеттер..............................................................

І Кіріспе

Республикамыздан 6000-ға жуық өсімдік түрлерін кездестіруге болады. Олардың түрлерінің көптігі жөнінен Қазақстан одақ көлемінде бірінші тұр. Өсімдіктер дүниесінің осындай молдығына байланысты олардың ішіндегі дәрілік өсімдікті зерттеудің маңыздылығы айтпаса да түсінікті. Мал бағумен бұрынғы заманнан айналысқан қазақ халқы шөптердің, жалпы өсімдіктердің емдік дәрілік қасиеттерін ертеден білген. Сөйтіп ел арасында ауруға шалдыққан адамдарды дәрілік өсімдіктермен емдеу ілгеріден-ақ кеңінен таралған.

Ертеде өмір сүрген әл-Фараби, Әбу Әли Ибн Сина, Беруни әл-Джуржани және орта ғасырларда өмір сүрген тағы да басқа Шығыс ғалымдарының қазақ халық медицинасының дамуына, әсіресе, дәрілік өсімдіктерді танып пайдалануына еткен ықпалдары зор болды.Әр облыстың, аймақтың, халық дәрілік өсімдіктердің әр түрлі қасиеттерін өздерінше пайдалануы да әр түрлі болуы мүмкін. Оның да жөні бар. Өйткені кейбір өсімдіктердің бірнеше түрлі дәрілік қасиеттері бар.

Соның ішінде құпияға бай, күнделікті көріп жүрген бақбақ гүлі туралы білуге құштар болдым. Бақбақ гүлі көктем мезгілінде гүлдейді ол адам денсаулығына пайдасын сол заманда ақ ата бабамыз білген. Ол еліміздің барлық өңірінде өседі. Оны ел ішінде «сарғалдақ» деп те атайды.

Қазақтың байырғы емшілері де бақбақ гүлін дәрі деп білді. Сол заманан бері бақбақ гүлін ата бабамыз пайдаланып келеді. Менің де осы гүлдің адам өміріне шынымен пайдасын тигізетінін білгім келді. Табиғатағы алуан гүлдердің ішінен ерекше ұнағаны бақбақ гүлі сол себепті осы гүлді зерттеп білгім келді. Халық емін пайдалана отырып адам денсаулығына пайдалы әрі әсер ететін дәрілік тұнбалар таппақпын.

Зерттеу мақсаты: Өсімдіктің өзіндік ерекшелігін танып, оның пайдалы жақтарын терең талдау. Бақбақ гүлінің өсуі мен өзгерістерін зерттей отырып, адам өміріне пайдасын білу. Күнделікті өмірде қолданып нәтижесін шығару.

Зерттеу міндеті: Бақбақ гүлін сипатау, адам денсаулығына пайдасын зеттеу, шығу тарихын білу. Аадам өмініріне бақбақ гүлінің пайдасын айтып, емдік жүргізуге кеңес беру.

Өткізу орны: Қайнарлы ауылы

ІІ Негізгі бөлім

Бақбақ және оның түрлері

Бақбақ – күрделі гүлдер тұқымына жататын көп жылдық, кейде бір жылдық өсімдіктер. Жер бетінде Бақбақ (Taraxacum) 700 жуық түрі бар.

Қазақстанда 59 түрі бар, оның 23-і сирек кездесетін өсімдіктер болып саналады. Ең көп тарағандары: дәрілік бақбағы көксағыз бақбағы. Оны көбінесе емдік қасиетін пайдаланады, өйткені тамыры инулин затына бай, ал көксағыз бақбағының (T. koksagnuz) тамырында 20 % каучук бар екені мәлім және бұл түрі Шығыс Тянь – Шань аймағында көп кездеседі, шалғынды, көгалды жерлерде, жол жиегінде, тау бөктерлерінде өседі. Бақ-бақтың көптеген түрлері таулы өңірлерде, Арктиканың теңізді құмдарында, Тынық мұхитының бір-біріне жақын орналасқан аралдарда, былайша айтканда адамның өмір сүруіне қолайсыз жерлерде өседі.Олар шалғынды, көгалды жерлерде, жол жиегінде, тау бөктерлерінде өседі. Биіктігі 4 — 30 см-дей, сабағы қуыс, жапырақсыз, тықыр, сүтті шырынды болады. Жапырақтары қауырсын пішіндес, жиегі тегіс, тамыр мойнына айнала шоғырланады. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, тостағанша дөңгеленіп сабақ ұшында орналасады. Сәуір — мамыр айларында гүлдейді, мамыр — маусымда жеміс береді. Жемісі — дәнек, ол желмен тарайды. Бақбақтың тамыры мен сабағы дәрілік мақсатқа қолданылады, сондай-ақ, мал азығына, тағамға пайдаланылады.

Бақбақ гүл – дала гүліне жатады. Бұл гүл наурыз, көкек айларында және жаз айларында үлпілдек мақта тәрізді гүл ашады. Гүліне сәл жел тисе болды, үлпілдек мақта тәрізді гүл жүндері ұшып кетеді.

Қазақ оны «бақ-бақ», «бақбақ гүл» деп те атайды. Күрделі гүлдер тұқымдасына жатқызады, сарғалдақ гүлдерінің гүлдес туысы деп біледі. Оның үлпілдек гүлі жел тисе ұшып кететін қасиетіне қарап, оны қазақ «тозғанақ» деп те атайды.

«Бақбақ» немесе «сарғалдақ» гүлін қазақ гүл бапкерлері көп зерттеген, ерте таныған. Бақбақ гүлі күрделі гүлдер туысы, көпжылдық шөптесін өсімдік. Бұл гүлдің сабағы қуыс, жапырақсыз тақыр, сүтті, шырынды. Жапырақтары қауырсын пішінді, жиегі тегіс, тамыр мойнына айнала шоғырланып өседі. Гүлдері қос жынысты, түсі сары, сабақ ұшында тостағанша тәрізді дөңгеленіп орналасқан. Жемісі дәнек, желмен бейімделген. Жер шарында 100-ге жуық түрі өседі. Қазақтың байырғы емшілері бақбақ гүлін дәрі деп біледі. Жемісі пісуден бұрын қазып алып, жаңа күйінде немесе кептіріп пайдаланады. Бақбақ егістік арасында, жол жағасында, өзен сағасында өседі. Жер шарына ең көп көлемде тараған гүл. Бақбақтан жасалған дәрінің дәмі кермек, суық райлы, уытсыз. Бұл дәрі ыстықты басады, уытты қайтарады, ісікті қалпына келтіреді. Омырау безінің, көз дәнекер безінің қабынуына, теріскенге, бадамша безінің жедел қабынуына, өтке пайдаланылады.

Қазақ балалары наурыз, көкек айларында алғаш бақ-бақ гүл жарып, көктеген кезде гүлді үзіп алып, оның үлпілдек гүлін үрлеп, «бақа-бақа бақ-бақ, теке-теке тек-тек» деп ойнайды

Жер бетінде шипалық қасиетке ие алуан түрлі өсімдіктер өседі. Осынау әрқилы географиялық аймақта қоныс тепкен емдік, шипалық қасиеттері алуан түрлі өсімдіктерді адам баласы ерте кезден – ақ өз қажетіне жаратып келеді. Тіпті осыдан үш мың жыл бұрын – ақ кейбір шығыс елдерінде қазіргі қолданылып жүрген дәрілік өсімдіктердің бір сыпылрасы белгілі болған.

Бақбақ гүлінен Менделеев кестесіндегі натрий, кальций, калий, марганец, темір, альюминий, магний, мыс сынды ең пайдалы элементтер қоры бар. Оған қосы А, С, Ғ және В тобы дәрумендері кездеседі. Ал тамырында табиғи крахмал мен қат алмастырғыш бар.

Бақбақ гүлінің тарихы

Есте жоқ ерте замандарда төрткүл дүниенің бір бұрышында кішкентай ғана бір ауыл болыпты. Өзен жағасында орналасқан осы ауылдың шетінде жалғыз ғана үйшік болған деседі. Үйшіктің иесі – сүп-сүйкімді қыз еді. Қыздың негізгі кәсібі – ешкі бағып, соның сүтін сату. Бұрымды қыз күн сайын таңертең тұра салып, жасыл түсті көйлегі мен сары түсті орамалын байлап, тілек білдірген тұрғындардың ыдыстарына сүт құюдан шаршаған емес. Тап бір мейірімді перизат секілді. Көңілді, жүзі жарқын, ешкімнен де жылы сөзін аяған емес. Тек қана жақсы жаңалықтар айтып, ауырғанға ізгі тілектер арнап, ұрысқандарды татуластырып жүреді екен. Бұқара халық та оны қатты жақсы көріп, жақсы жар кездесуін Тәңірден тілейтін. Тіпті ең қараңғы, ең көңілсіз күндерде оны сәуле шашар күн, шуақ себер көктем сияқты асыға күтетіндердің санында шек болмаған. Тұрғындар қызға «Бақташы-сүт сатушы» деген ат тағады. Бұл сөздің жылы әрі шын жүректен айтылатындығы соншалықты, әлемдегі ең сұлу сөз осы болып көрінетін.

Айлар мен жылдар өтіп, қыз да бойжетеді. Ауылдың күллі жігіті қызға сезім білдіріп жүрсе де, жаратылысы тым өзгеше сүт сатушы өзгеге емес, Бозторғайға ғашық болып қалады. Бозторғайдың әуезді әні қыздың жан-дүниесін дүр сілкіндіріп, тебірентетін. Оған әлемнің бәрі Бозторғай болып ән салып тұрғандай көрінетін. Күні соны аңдумен, түні түсінде көрумен өтеді... Оның бұл тылсым махаббаты ауыздан-ауызға тарап, әдемі аңызға айнала түседі.

Алайда, мұндай тәтті күндер өз мәресіне тым ерте жетті. Оның себепкері – қыздың өзі еді. Ол Бозторғай әндерінің мағынасын білгісі келеді де, Бозторғайды ұстап алып, жібермей қояды. Әндерінің сырын айтуды сұрап, жалынады. Бостандық сүйгіш құс қыздың бұл әрекетіне қатты ренжіп, ұшып кетеді. Қыз осы әрекетінің кесірінен Бозторғайдың өзіне деген махаббатынан біржола айырылып қалғанын түсінеді.

Жүзін мұң шалған бойжеткен басындағы орамалын жұлып алып, сілкіп қалғанда, одан алтын түсті тиындар түседі. Сол сәтте қатты дауыл басталып, алтын тиындарды жан-жаққа ұшырып әкетеді. Ал сол тиындар түскен жерлерге қыз секілді жасыл көйлек киіп, сары орамал байлаған әдемі гүлдер шыға бастапты. Бұл – біз білетін бақ-бақ гүлі еді. Ал баяғы Бозторғай сол гүлдердің айналасында өзінің сөзі жоқ әдемі әндерін шырқауды жалғастыра береді.

Бақбақ туралы қызықты деректер

• Кейбір елдерде бақбақтан тосап, шарап, шипалы сусын жасап шығарады. Енді бір елдер осы гүлді отбасы мүшелерін сәтсіздіктерден сақтап, денсаулық әкелетін қасиетті өсімдік ретінде құрметтейді. Сонымен қатар, бақбақты ақшаның нышаны санайтындар да жоқ емес.

• Көптеген халықтар бақбақты «күннің егізі» деп атайды. Кейде оны «күн мен айдың балалары» деп атап та жатады. Күннің егізі аталу себебі: гүл күн шығыстан көтерілгенде, бетін сол бағытқа алады, тас төбеге келгенде, басын тік көтереді, ал батысқа батқанда, сол жаққа мойнын бұрады, күн ұясына батқанда, ол да жабылып қалады. Келбеті де, түсі де тап бір күн сияқты...

• Аймен қандай байланысы бар дейсіз бе? Ежелгі аңыздар бұл туралы былай деп сыр шертеді: Бақбақтар о баста аспан гүлдері болған, ай оларға әрбір түн сайын жер бетіне жарық түсіріп тұратын шамның қызметін атқаруды тапсырады. Бірақ, гүлдер бұл бұйрықты орындаудан бас тартады. Ашуланған ай жел жіберіп, гүлдерді жерге үрлеп түсірген. Мұны сырттан бақылап отырған Күн-Әке оларға жұбату айтып: "Сендер жер бетінде де мен секілді жарқырап тұратын боласыңдар",- деп уәде беріп, сол уәдесінде тұрады.

• Бақбақтардың жаз келісімен үлпілдекке айналып кететіндігінің сыры да осында жатыр. Олар үлпілдеп ұшып, өздерінің ыстық ұялары - аспанға қайтады екен.

• Бақбақтың біз білетін сары түстісінен басқа да түрлері бар. Мәселен, Кавказ тауларында қарақошқыл түстісі болса, Тянь-Шянь тауларынан ақшыл көк, қызғылт түстілері кездеседі.

Бақбақ гүлінен жасалатын тосап витаминге бай, иісі жұпар, дәмі балдай десерт. Минералды құрамына фосфор, калий, кальций, темір, мырыш, марганец кіреді. Пайдалф қасиеттері бауырдың қалпына келуі, асқазан қыщқылдыңғын төмендетеді, өт айдау, зәр шығару, улану кезінде, орталық жүйке жүйесінің қызметін, С витаминіне бай болып келеді. Экологиялық таза аудандардан әрі гүлдері ірі, екі жылдық өсімдік болғыны жөні. Тосап дайындау үшін бақбақтың тек сары гүлдерін қолдану керек. Сабағы не жапырағы араласып кетсе тосаптың түсі жасылдау дәмі ащы болады. 400 бақбақ гүлі, 1 л су, 1,2 кг қант, 0,5 шай…