Бастауыш сыныпқа арналған ғылыми жұмыс 4 сынып

I.Кіріспе

Білім, өнер, ғылымға да бай жаным,

Маңғыстауым – орда тұтар аймағым.

Бастау еттім еңбегіме бүгінгі,

Тұщыбектің Аманбұлақ, Бөгеті мен Қайнарын,-дегендей бүгінде

Жер-су атауы – тарихтың көзі. «Жер-судың аты – тарихтың хаты» деген тұрақты фразаның бар екенін ескерсек, осындай аксиоманың болуы тегін емес. Бірақ осындай сөз тіркесін көбінесе жалаң, бос, әдемі ұйқас ретінде ғана қолданатынымыз бар. «Маңғыстаудың жері тұнған тарих» немесе «оның әр тасы - тарих» сияқты сөздерді журналистеріміз, ақын-жазушыларымыз жиі айтады. Тек осындай тұнған тарихты нақтылау ісіне келгенде 30 жылдан бері баспасөз беттерінде, әртүрлі еңбектерде қайталанып келе жатқан бірнеше мысалды атаумен ғана шектеледі. Яғни, «Маңғыстаудың әр тасы, төбесі, құдығы - тарих» деген анықтаманы орынсыз, еш мазмұнсыз қолдана береміз. Расында да, өлкеміздің әр тасы мен төбесі тарихи ақпарат бере ала ма? Әрине, жоқ. Өйткені, әр тастың, әр төбенің атауы жоқ болғасын, олардың бізге айтар тарихы да болмайды. Дегенмен, жер-су атауларын жинақтап, олардың аталу сырын ашу сол жерлерге қатысты тарихи айғақтарды жинастыру барысында, олардың жиынтық ақпараты, жазба дерегі жоқ деуге болатын Маңғыстау сияқты өлкенің тарихын нақтылауға аса маңызды қайнарға айналатындығы шындық.

«Су – ең қымбат бағалы байлық. Су – жай минералды шикізат немесе тек өндіріс пен ауыл шаруашылығын дамыту құралы ғана емес, ол – өмірді жоқтан бар ететін тірі қан». Шынын айтсақ, табиғатта «әділетсіздік» көп-ақ. Мысалы, кейбір жерлерде судың молдығы өндірістің дамуына зиянын тигізіп отырса, керісінше басқа бір жерлерде судың тапшылығының зардабын айтып жеткізу мүмкін емес.

Жалпы Қазақстан аумағының көбін шөл және шөлейтті аудандар алып жатыр. Әсіресе, Маңғыстау түбегінде тұщы су тапшы. Сондықтан өлкенің экономикасы мен мәдениетін дамытуды, халықтың әл-ауқатын жақсартуда жер асты суларын пайдалану аса маңызды орын алады. Бірқатар елді мекендер біраздан бері жер асты суларын кеңінен пайдаланып келеді. Академик-ғалым А.П. Карпинский айтқандай, «Маңғыстау жағдайында жер асты суларынан асқан қымбат кен жоқ. Өйткені онсыз өмір жоқ».

Біз бұл жобамызда мұнайлы, малды түбектің «жер асты сулары» туралы тамтұмдап білетінімізді жария қылуды жөн санадық. Мақсатымыз – бүгінгі бала, ертеңгі ел азаматтарын маңызды да минералды бұлақ сулары туралы хабардар ету. Жер қойнауында, қалың сом тастар мен құм-топырақтардың қуыстарында мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан, жалпы қоры орасан мол, кең аумақты алып жатқан жер асты су алаптарын ел қажетіне жаратудағы игілікті істерді баяндап, келешек перспективаларды болжай кету де аталмыш жобамызда барынша қамтылатын болмақ.

II.Негізгі бөлім

Маңғыстаудың таулы өлкесі – жер асты суына, соның ішінде тұщы суға ең бай өлке. Қаратауда жер асты сулары көбінесе пермь-триас әктастар аралас нығыздалған тұтас құмтастар мен тақтай тастардың жарықтары мен қуыстарын алып жатады. Тым жиі орналасқан сандаған жыраларда, сай бөктерлерінде, тау етегінде ол бұлақ болып жер бетіне шығып жатады.

Бұлақ (көз, бастау, қайнар) – жер асты суларының жер бетіне (кейде су астына) өздігінен шоғырлана шығатын жері. Бұлақтар әр түрлі белгілері бойынша тұма, қайнар, термалды бұлақ, жалғасты бұлақ және т.б. делініп бірнеше топқа бөлінеді. Суы тұщы, әсіресе мол өнімді бұлақтар елді мекендерді ауыз сумен, шаруа қожалықтарын керекті сумен қамтамасыз етуге, жер суарауға кеңінен пайдаланылады. Мұндай бұлақтар Қазақстанның оңтүстігіндегі және шығысындағы таулы өңірлерде жиі кездеседі.Біздің қазақ халқы жер-су, тау, тас т.б.аттарын асқан көрегендікпен қойып отырған. Әр жердің су, тау т.б ерекшеліктеріне қарай немесе ел үшін көрсеткен қасиеті, батырлылығы, кемеңгерлігі, даналығына қарай сол жерге атаулар мен кісі есімдерін қойып отырған.Мысалы, Алматы,Сексеуіл, Құрық,Сазды т.с.с

Маңғыстауда да жер, елді мекен т.б атаулары осындай жолмен қойылған. Атап айтар болсақ, тау аттары:Ақтау,Қаратау,Шақпақты, т.с.с. Сондай-ақ бұлақ атаулары:Аманбұлақ, Мойнақ,Қайнар т.б.

Халықты таза ауыз сумен қамтамасыз ету - мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарының бірі.Тіршілік көзі саналатын ауыз суына қол жеткізу азық-түлік қауіпсіздігін шешумен пара-пар іс.Қазақ елінің «Судың да сұрауы бар»деуінің де жөні бар.Бұл жайында ауыз суға зәрулік бүгінде әлемнің көптеген мемлекеттерінің проблемасына айналып отыр.

Десек те,ендігі үмітіміз үкіметтің «Ақбұлақ»бағдарламасында «Ауыз су»бағдарламасыныңізін ала қабылданған бұл жобадағы барлық уәде мен міндеттер орындалатын болса, 2020 жылға қарай ауыл халқының 80 пайызы, ал қала тұрғындары түгелдей орталықтандырылған құбырлар арқылы таза су ішпек.Дәл қазір біздің еліміз үшін су құбырын жүргізіп, әр елді мекенге, әр үйге жеткізу ісі үкіметтің негізгі міндетінде болуы керек.

2.1. Су жайында не білеміз?

Су – бүкіл тіршіліктің көзі. Көптеген халықтар да суға ерекше құрметпен қарап, оны қоғауға шақырған. Бұның бәрі бекер емес. Ендеше, суда не қасиет бар?

Су. Екі ғана әріптен құралған осынау мөлдір сұйықтықта тіршіліктің көзі жатыр. Бірақ, күнделікті тұрмыстың ажырамас бөлігіне айналған су туралы біріміз білсек, біріміз білмейміз. Жапондық психолог-ғылым Масару Эмсото: «Су адамның психикалық энергиясын бойына сіңіре алады және оны ұзақ уақыт бойында «есіне» сақтап, тіпті басқаларға жеткізе алады. Судың бойына жинақталған таза энергия небір ауруларға ем болады», - деп жазады.

Ғалымдардың айтуынша , расында да судың қасиеті мол. Мәселен, су дене температурасын тұрақтандырады, азық, қалдық, оттегіні тасымалдайды, адам зейінін ашады, стресс пен депрессияны басады, ұйқыны реттейді, иммунитетті күшейтеді.Қанды сұйылтып, қан айналымы кезінде қоюлануының алдын алады, бүйрек және бауырдағы қалдықтарды тазалап, дәруменнің және минералдардың таралуын қамтамасыз етеді, азық құрамындағы керекті элементтердің ағзаға сіңуін арттырады, ішектердің жұмысын реттейді, майлануын қамтамасыз етеді. Су – мидың функциялары үшін күш және электрлік энергия көзі. Сонымен қатар ішіп жүрген суымыз денені жарақаттанудан қорғайтын, жасушалардың және бұлшық еттердің бірігуін қамтамасыз ететін, тері жасушаларын ылғалдандырып, сауықтыратын қасиеттерге де ие.

Адам 70 пайыз судан құрала отырып, тәуілігіне 2,5 литр су ішеді. Тағы бір жарым литр суды моншаға, душқа түсу кезінде терісі арқылы қабылдайды екен. Өмірге жаңа келген сәби 80 пайыз судан құралады екен. Адамның өсуімен оның бойындағы су құрамы азая түскенмен ересек тартқанда, оның бойындағы су құрамы шамамен 70 пайыз суды көрсетеді. Нәресте өзінің өмірге келуін анасының қарнындағы суға толы жатырда күтеді. Оған қажетті барлық қорек кіндік пен бала жолдасы арқылы келеді. Бұдан адам өмірінің сумен тығыз байланыста болатынын көрсетеді.

Жер шарының 70 пайызын су алып жатыр. Оның 2,5 пайызы тұщы су.

Әлем халықтары жер бетіндегі қол жетім судың 54 пайызын тұтынуда. Ал 2025 жылға қарай бұл көрсеткіш 70 пайызға дейін өспек.

Жер асты суларының пайда болу тарихы

Қазіргі пайдаланып отырған судың негізі-тұщыландырылған теңіз суы мен жерасты су көздері болып отыр. Жер асты суынын бірі-бұлақ.

Бұлақ- үнемі және үзіліспен ағып тұрады, жер бетіне шығып жатқан

табиғи Бұлақ жер асты су көзі. Ол таулы қыратты аймақтарда жиі кездеседі.

Бұлақтың арынсыз және арынды түрлері болады. Арынсыз бұлақ ылғалды жерлерде, көктемде қар ерігеннен кейінгі және жауын-шашынды кезеңдерде жер бетіне таяу жатқан грунт суы деңгейінің көтерілуінен пайда болады. Оны әдетте «Тұма» деп атайды. Мөлдіреген тұма бұлақтардың тәуліктік су қоры әр түрлі: 10-15-тен 600-850 текше метрге дейін жетеді. Бірақ олардың суы жыл маусымына, жауын-шашын мөлшеріне, ауа райының құбылысына қарай әр жылда, тіпті бір жылдың ішінде бірнеше рет өзгеріп отырады, мысалы, көктемде кейбір бұлақтардың суы жазғы шілде кезіндегіге қарағанда 2-3 есе, кейбір жылдарда тіпті 5-7 есе көбейіп, сайлардан аққан бұлақ суы нағыз өзенге айналады. Мұндай жағдайда кішігірім қарғындар болып тұрады.Жалпы алғанда,Қаратау бойындағы 200-ден астам ірілі-кішілі бұлақтардан ағып шыққан жер асты суының жылдық қоры 5,5-6 млн.текше жетеді.

Қаратаудың оңтүстігі мен солтүстігінде әк аралас ақ бордан құралған екі Ақтауда жер асты суы Қаратаудан әлдеқайда аз.Мұндағы сирек кездесетін бұлақтардың тәуліктік өнімі 20-25 текше метрден аса қоймайды.Қазылған құдықтар суының өнімі де мол емес.Бұл сулар көбінесе ашқылтым болып келеді.

Кейінгі жылдары жүргізілген ғылыми зерттеу және бұрғылау жұмыстарының нәтижесінде Маңғыстау бойында атап айтқанда,Қаратауды айналдыра қоршап жатқан кең аңғар көлемінде суы тұщы әрі қоры мол артезиан алабы бар екені анықталды.

Бұл алап Қаратауды қоршаған аңғардан басталып,оңтүстікте Оңтүстік Ақтау арқылы Қарақия ойпатына қарай,солтүстікте Ақтау мен Қисыққұдық ойпаты арқылы Бозашы түбегіне қарай созыла келіп,40-45 мың шаршы километр жерді алып жатады.

Артезин алабының Қаратаудан басталып шыққан шетінде жер асты суы 1-15 метр тереңдікте, тіпті біраз жерлерде жер бетінде бұлақ болып шығып жатса,алаптың Солтүстік және Оңтүстік Ақтауларға қараған жағынан олар 100-150метр тереңдіктен қазылып алынады.Ал оңтүстік пен солтүстікте бұл сулар 600-900метр тереңдіктен табылады.Осыған сәйкес Қаратаудан көсетілген бағыттарға қарай артезиандық судың минералдылығы, өнімділігі және ағын күші арта түседі.Жалпы алғанда,Қаратау мен Ақтау арасында,кей жерде одан оңтүстік пен солтүстікке қараған бағыттарда судың минералдылығы 1-2 г/метрден аса қоймайды.Мұндай тұщы және аздаған ашқылтым сулар шамасы 10000 шаршы километрге таралған.

Суы тұщы бұлақ елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге,мал жайылымдарын суландыруға, жер суаруға пайдаланылады.Минералдығы 1г/л-ден астам жылы және ыстық бұлақ сулары санаторийлер мен емдеу орындарында әр түрлі ауыруларды емдеуге қолданылады.Мұндай бұлақтар Қазақстанның оңтүстігіндегі және шығысындағы таулы өңірлерде жиі кездеседі.Қайнар-жер қойнауындағы терең қабаттардан тектоникалық жарықтар арқылы жер бетіне табиғи жолмен шығып жатқан арынды жер асты су көзі;арынды бұлақ.Арынды бұлақ көзі артезиан суынан бастау алып, сай-жылғаларда, өзен мен көл бойында немесе тау-тастардың терең жарықтарынан шығады. Оны «Қайнар» деп атайды. Артезиан суларын тереңнен қазып алып пайдалану ісі Маңғыстауда тым әріден, шамамен ХІІ ғасырлардан басталған. Маңғыстау бойында атап айтқанда, Қаратауды айналдыра қоршап жатқан кең аңғар анықталды. Мұндай су көзінің өнімі, температурасы, минералдық тұмаға қарағанда тұрақты келеді.

Маңғыстау аумағында көп жылдар бойы пайда болған тұщы және аздаған ашқылтым жер асты суының жалпы қоры -135-140 текше километр болатыны,ал оған жылма-жыл 330 млн.текше метрдей жаңа су қосылып отыратыны қазіргі кезде дәлдікпен анықталған.Бұл түлеп,жаңарған өлкенің өсіп,өркендеп келе жатқан мұнай өнеркәсіп орындары мен ауыл шаруашылығын шөл дала жағдайында сумен жабдықтаудың теңдесі жоқ,өте зор табиғи көзі.

Адамдардың қол күшімен азды-көпті тереңдікте пайда болған құдықтар мен бұлақтардың, шыңыраулардың суларын Маңғыстаудың малшылары ежелден игілікке жаратып келген.

Жер бетіне жақын тереңдікте қалыптасқан жер асты сулары – грунт сулары жазықта, ойларда, қырат-дөңестерде, таулы жерлерде кездесе береді.

Сулардың тереңдігі мен сапасы барлық жерде бірдей емес. .

Маңғыстаудың жер асты суларын қорғау – республиканың заңдарына сәйкес өндіріс орындарында, коммуналдық кәсіпорындарында, аудан орталықтарында, шаруашылықтарда пайдаланылатын жер асты су қорын әр түрлі өндірістік, шаруашылық-тұрмыстық лас қалдықтардан сақтау мақсатына арналған мемлекеттік шаралар.