Жергілікті табиғат ескерткіштері туралы география мақаласы

УДК 902/904(045)

Жергілікті маңызы бар мемлекеттік табиғат ескерткіштері

Аңдатпа Мақалада Жергілікті маңызы бар мемлекеттік табиғат ескерткіштері туралы айтылады.

Государственных памятников природы местного значения State natural monuments of local importance В статье затрагивается тема: Государственных памятников природы местного значения

Мақсаты: Маңғыстау облысының киелі орындар географиясына туралы жаңа мәліметтерді көпшілік қауым біліп,құндылығын анықтау.

Цель: узнать новые сведения о географии места на святой Мангистауской области массовые общины, определить ценность.

Objective: to learn new information about the geography of the Holy places in Mangystau region the mass of the community, determine value.

Кіліт сөздері

Кіріспе Қазақтың ұлан-байтақ жерінің тарихи аңыздары, сыры ашылмаған жәдігерлерге, бойында тарих тұнған ескерткіштерге, қысқасы тарихи- мәдени мұраларға өте бай. Осыған орай жергілікті маңызы бар мемлекеттік табиғат ескерткіштер туралы қарастырғанды жөн көрдік.

Әрбір халықтың, әрбір өркениеттің баршаға ортақ қасиетті жерлері болады, оны сол халықтың әрбір азаматы біледі. Бұл – рухани дәстүрдің басты негіздерінің бірі.

өзектілігі Мақала қазіргі кезеңдегі өзекті тақырыпты қамтыған, «Қазақстанның киелі орындарының географиясының» анықталуы бағытындағы жасалған жұмыстарына деректер келтіру арқалы тоқталу.

Маңғыстау облысының киелі орындар географиясына туралы жаңа мәліметтер келтірілген. Қазақстанның киелі орындарының зеріттелуін жалғастырудың және қорғалуының негізгі бағыттарымен қалыптасқан проблемелардың шешу жолдарын қарастырады. Маңғыстау облысының киелі орындар географиясына жан-жақты баға берілген. Маңғыстау облысының киелі орындары туралы жаңа мәліметтер келтірілген.

Мақсаты: Маңғыстау облысының киелі орындар географиясына туралы жаңа мәліметтерді көпшілік қауым біліп,құндылығын анықтау. Маңғыстау облысының киелі орындар географиясының ерекшеліктеріне кешенді сипаттама беру үшін сағаналарындағы кесенелер мен тарихи мәдени ескерткіштердің, киелі орындардың ерекше зеріттелуіне түрлі мәліметтермен тоқталу.

міндеті: Маңғыстау сағаналарындағы кесенелер мен тарихи мәдени ескерткіштер – ұлттық тарихымызбен мәдениетіміздің құнды жәдігерлердің маңыздылығын айқындау үшін біз келесідей міндеттерді қойдық:

1.Тарихи-мәдени ескерткіштердің туристiк-экскурсиялық ерекшеліктеріне кешенді сипаттама беру үшін облысының киелі орындарын анықтаудағы ролін маңызын сипаттау.

2.Маңғыстау облысының киелі орындарының географиялық зерттеулеріне тоқталу.

Маңғыстауымыздың туристік потенциялы мол... Соның ішінде зиратшылық туризмді дамытуға, әлемге паш ететін. Мұмкіндіктердің барлығына бақылау жүргізу тиімді болмақ!.

Тұжырымы Мақалада Маңғыстау облысының киелі орындар географиясына географиялық зерттеулерінің маңыздылығы, түрлері, құндылығына тоқталып қана қоймай, олардың қорғалуы туралы мәселелері де қарастырылған.

Тарих өткен мен бүгінгінің арасындағы алтын көпір деп тегін айтылмаған. Осылайша ежелгі адамдардың табиғатпен ара қатынасы, тұрмысынан, өмір тіршілігінен хабар беретін жәдігерлер тас дәуірінен (палеолит) бастап, қола дәуірін қамтитынын тарихшылар айтып та, жазып та жүр [1].

Жаңалығы «Қазақстанның киелі жерлерінің географиясы» − Елбасының Қоғамдық сананы жаңғырту бағдарламасы аясында жасалған ауқымды жобасы Қазақ елі үшін тиімді болмақ! Себебі, жобаны жүзеге асыру үшін белгісіз болған талай-талай киелі орындардың белгілі болуы ғажап емес. Сондықтан,бүкіл Қазақстан бойынша экспедициялар ұйымдастырылмақ.

Сонымен бірге аймақтардан алынған мәліметтер бойынша жалпыұлттық мәдени мұра және жергілікті маңызы бар ұсынылған нысандарға сараптама жүргізілгені туралы деректер берілді. Ғылыми- сараптамалық кеңестің шешімімен жалпыұлттық маңызы бар қасиетті 100 нысан, жергілікті маңызы бар - 500 нысандар тізімінің жобасы анықталды.

Зеріттеу әдістері Қазақ құлпытастарының зерттеулерінің түп-тамыры тым тереңде жатыр. Құлыптастар – тігінен тұрғызылған тас бағана іспетті нысандар (мүсіндер) – сәндік-бейнелеу композициясының байлығы жағынан да, сәулеттік тұрпатының әр алуан жасалымымен және де бітімінің әр түрлілігімен де анағұрлым айқын әрі жарқын ерекшеленетін қазақтардың жерлеу ескерткіштер кешенінің жер үстіндегі көрнекі белгісі. 1920 – 30 ж. Әлкей Марғұлан, Сергей Руденко, Александр Бернштам, т. б. басқарған экспедициялар Қазақстан жерінде күрделі археологиялық барлау, қазба жұмыстарын жүргізгені тарихи деректерде жазылғаны мәлім. Орталық Қазақстанда қола дәуіріне жататын Беғазы, Ұлытау, Беласар зираттары, Атасу, Бұғылы,Маңғыстау т.б. қоныстарды зерттелді.

Зерттеу нәтижелері ҚР Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында ұсынылған «Қазақстанның киелі орындарының географиясының»зеріттелуі әліде өз жалғасын табуда.

Енді,өз өлкеміздегі киелі орындар туралы айтпақпын. Себебі:бұл біздің өз тарихымыз!

Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласында «еліміздің қасиетті жерлері бізді рухани жұтаңдықтан сақтайтын бірден-бір жол» делінген болатын. «Қазақстанның қасиетті орындары мен кешендері» ретінде ерекше қастерленетін табиғи, мәдени мұраның, зайырлы және діни сәулеттің айрықша қастерлі ескерткіштері, кесенелер, сондай-ақ, Қазақстан халқының жадында өшпес із қалдырған тарихи және саяси оқиғалармен байланысты орындар ұғынылады.

Қазақстанның тарихи-мәдени мұрасы мен әлеуметтік-саяси өміріндегі маңызды орын алатын ұлттық бірлік пен жаңғыру нышаны ретіндегі нысандар, сондай-ақ ұлттық бірлік пен жаңғыру символы ретінде көрінетін мемлекеттің әлеуметтік-саяси өмірінде маңызды орын алатын нысандар мен кешендер кірді. Енді,аймағымыздағы киелі жерлерге тоқталайық.

Шақпақ – Ата – Шиліқұдық жеріндегі жартастан қашалып жасалған жер асты мешіті. Ол шамамен 9 – 10 ғ-дағы сәулет өнері ескерткішіне жатады. Шақпақ – Атаны жергілікті тұрғындар киелі орын ретінде қадір тұтып қастерлейді. Мұнда Адай руының бірқатар танымал перзенттері жерленген. Шақпақ – Ата мемлекет қарамағындағы ескерткіш – қорым болып есептеледі.

Шопан – Ата – Маңғыстау мен Хорезм арасындағы керуен жолының бойына (түбектің оңт.-шығ. жағында) орналасқан ескілікті сәулет өнерінің ескерткіші. Оның доғадай иіліп келген тау жынысының солт.- батыс жағынан тұрғызылған жер асты мешіттері бар. Бұл 10 – 13 ғ-дағы озық үлгідегі ғимараттар тобына жатады.

Сұлтанепе – ел аузында сақталған деректер дәйегіне қарағанда Құл – Сүлейменнің немересі. Оның есімі ел ішінде «Бахрғани» жазбасының иесі, сондай – ақ су апатына тап болғандардың қорғаны ретінде де белгілі болған. Кезінде адамдар «Сұлтанепе, сақтай көр пендеңді су апатынан» деп сиынады екен.

Есен – Ата – Шетпеден Жетібайға баратын үлкен қара жолдың шығ. Жағында орналасқан қорым. Ол Бекі елді мекенінен Жетібайға көтерілетін биік жалдың үстінде. Қорым пәлендей көп емес. Батыс жағынан 5 км – дей қашықтықта салынған жер асты мешіті бар. Әдетте жергілікті тұрғындар Есен – Атаның бейітіне келіп зиярат етеді, мешітіне барып түнейді [2].

Ел ішінде киелі орын ретінде белгілі Есен – Ата қорымы шамамен 12 – 13 ғ. ғимараты деп есептеледі. Қорым мемлекеттік есепке алынған.

Бекет – Ата – 1750 – 1813 ж. өмір сүрген, кезінде діни білім алған, ел ұғымында әулие адам. Ол Жем бойында, Бейнеуде мешіт салдырған. Бекеттің соңғы мекені саналатын Оғыланды тауындағы мешіті 1777 – 80 ж. тұрғызылған. Бұл күндері ол елдің көп баратын, зиярат етіп, түнейтін бірден – бір киелі орны болып табылады.

Құрманалы әулие – Шетпенің шығ. Жағындағы Қаратаудың күнгей бетінде Шоң деп аталатын жердегі бейіт. Ол шамамен 1750 – 1800 ж. өмір сүрген, аса білімдар, көріпкел Құрманалы әулиенің құрметіне тұрғызылған. Айтқаны қате кетпейтін әулие кезінде мешіт салып бала оқытқан, кемтарларға қол ұшын беріп, көмектескен; ауырған адамды емдеп жазған. Онды ауылындағы әулиенің ұрпақтары мешіт тұрғызып, бейітін күтімге алды әрі басына белгі қойды. [21,Б.40.]