Жеті санының қасиеті туралы ғылыми жұмыс жаратылыстану

Кіріспе

Білім беруде және тәрбие саласында қасиетті сандардың алатын орнын зерттеу.Зерттелетін зат: Халықтың педагогика элементтерін кеңінен пайдалану,ұрпақ бойында адамгершілік қасиетін дамытуда пайдасы бар екенін зерттеп біле бастадым.Жердің жүзін мекендеген халықтардың көбісі ерте кезден-ақ жеті санында сиқырлық күш бар деп санаса,оны киелі,қасиетті деп ұғатын да ұлттар бар. Қарап отырсақ, әркімнің өзі сенетін бақытты және бақытсыз сандары болады. Біреудің бақытты саны - 13 , бақытсыз саны - 9 делік. Мұндайға шын көңілімен сенетіндер айдың 13-і күні кез келген тірлігін сенімділікпен іске асырады. Ал 9-ы күні әр қадамын абайлап басып, тіпті үйден шықпай, төрт қабырғаның ішінде күн ұзаққа қамалып отырып алатындар да бар. Cөйтіп, ол 13 саны байқалған жерде ба¬тыл жүрсе, 9-дан үнемі сақтанады. Жеке адамды қойшы, мұндай құбылыстарға жаппай халық боп сенетініміз де бар емес пе? Өзіміздегі «жеті қазына», «ер кезегі үшке дейін», «сәрсенбінің сәтті күні» ұғымдары, тұрақты көршіміз - орыстардың «қасиетті үштігі», америкалықтардың естігенде жандары түршігетін, күні бойы үреймен өткізетін «айдың 13-дегі жұмасы» тағы басқа түсініктер жоғарыда айтқанымызға дәлел бола алады.

Біздің ата-бабаларымыз да жеті санын қастерлеп,бірқатар таным-түсінігі мен табиғат құбылыстарын,аспан денелері мен заң,жүйелерді жеті санымен атайды.Аллаһ Тағаладан пенделеріне түскен қасиетті кітаптардың бірі-Тауратта жеті саны 500 рет қайталанады.Қазақтардың таным-түсінігінде Жеті ата.Бұл- Қазақ халқының дәстүрлі салт-санасында адамның ата жағынан тегін таратудың нақты жүйесі.Әрбір Қазақ баласы өзінен бастап жеті атасының аты жөнін білуге міндетті.Мұны әке-шешесі,үйретіп,жаттатуға тиіс.Өйткені қазақта жеті атаға дейін қыз алыспайды,оған дейінгі ұрпақ бір атаның баласы-туыс саналады.Қазақтар негізінен жеті атаны былайша

таратады:1.Бала.2.Әке.3.Ата.4.Үлкен ата.5.Баба.6.Түп ата.7.Тек ата. Сондай-ақ, адамдар атасынан төмен қарай атағанда былайша ататек жалғасады:ата,әке,бала,немере,шөбере,шөпшек,немене.Мұна н соң туыстық атаулар әрі

қарай:жүрежат,туажат,жұрағат,жат жұрағат,жегжат,жамағайын болып кете береді.Жеті аталық ұстаным әрбір қазақтың,бүкіл халықтың бабалар рухы алдында іштей жуапкершілік сезімін оятатын күшке ие. Ол этникалық әдебіміздің ең мықты да қуатты ,темірқазығы .Сол себепті ата-бабаларымыз: «Жеті атасын білмеген, жетесіз » , «ата тегін айтқанның айыбы жоқ» деп ұрпақтарына жеті атасын білуді өсиет, аманат етіп айтып кеткен. Қазақ халқы :бала, немере, шқбере, шөпшек, немене, туажат, жүрежатты «Жеті пұсты» деп атайды. Жеті қазына .ол жөнінде пікір талас көп. Алайда біздің халқымыз ертеде былай атаған: Ер жігіт, Сұлу әйел, Ілім-Білім, Жүйрік ат, құмай тазы, Қыран бүркіт, Берен мылтық. Жеті қазынамыз – «Жеті ырыс» деп танып, оған мыналарды жатқызады: Адамның ақыл ойы, санасы, денсаулығы, ақ жаулық, бала, көңіл, ит, жігіттің жеті қазынасы. Жүрдек аты- жігіт қаны, қанатты қыран бүркіт, қырым күші, қуатты құмай тазы- бастап берік сенімі, ақ мылтығы- сөнбес оты, серігі, Алмас кездік жігіт сусы, һәм мысы ау жылымы- амал, айла, әдісі қара қақпақ серті себі тірліктің осы қазынасы. Әр елдің дана халқы жеті қазынаны түрліше айтқан . бұл біздің қазақ халқының жеті қазынасы.

Жеті жұт. Бұлар : Құрғақшылық, жұт, өрт, оба, соғыс, топан су, зілзала.

Жеті жоқ. Ол былай сипатталған : Жерді өлшеу жоқ, аспанда тірреуіш жоқ, таста тамыр жоқ, тасбақада талақ жоқ, Аллаһта бауыр жоқ, аққуда сүт жоқ, жылқыда өт жоқ.

Жеті ғашық. Оларға халықтың ән- жырында жеті ғашық мынадай екі нұсқада айтылған:

Ләйлі- Мәжнүн, Зылиқа-Жүсіп, Фархат-Шырын, Тахир- Зухра, Арзу-Қамбар, Фахра- Уалик, Күлшар- Уаки деп аталған. Ежелгі сенім, наным бойынша ғашықтардың есімі әрбір адамзатқа тәрбие болып есептелген. Азия халықтарында және латын америкасы елдерінде бір-біріне ұқсас аспаптар көп кездеседі. Соның бірі- маракас аспабының қазахи түрі формасын музыканттар өзі ойлап тапқан . Халқымыз төрт - түлік малдың етін жеп, көлік ретінде пайдаланудан бөлек , оныі сүйегінде кәдеге жаратқан. Соның бірі- ат тұяғының дүрсілі сияқты малдың жүрісін білдіретін аспап- Мүйізше. Ол ерте заманда әуенді сүйемелдеуші аспап ретінде

қолданылған. Шеберлер, немесе музыканттар аспаптың дыбысталуына қарай оның санын қасиетті жеті санына дейін жеткізген. Ал оларға қолданған шикізатты Қазақстанның әр аймағындағы және ір –түрлі жастағы ірі қараның сүйектерінен жинайтын болған . Жетіген – қазақ халқының көп ішекті шертбелі аспабы. Жалпы тұрқы ұзынша , жәшік тектес етіп жасалады. Бетіне жұқа тақтайдан қақпақ жабылып, үн беретін ойнақтары салынады. Жетіген – жасалуы да , ойналуы , әдіс-тәсілі де өте күрделі аспап. Ертерек те ел арасында сақталған көне жетігеннің ішегі аттың қылынан тағылып, тектің орнына асықтар бекітілген. Қазақ әншісі Қарақат Әбильдина апайымыз қазақ жастарына осы жетіген аспабымен тәрбиелеп келеді. Жетіген - қазақ халқының көп ішекті шертпелі аспабы. Жалпы тұрқы ұзынша, жәшік тектес етіп жасалады. Бетіне жұқа тақтайдан қақпақ жабылып, үн беретін ойықтары салынады. Жетіген — жасалуы да, ойналу әдіс-тәсілі де өте күрделі аспап. Ертеректе ел арасында сақталған көне Жетігеннің ішегі аттың қылынан тағылып, тиектің орнына асықтар пайдаланылатын болған. Аспаптың құлақ күйі осы асықтарды әрлі-берлі жылжыту арқылы келтірілген. Ішек сандары жетеу болғандықтан, аспап Жетіген аталған. Жетігеннің ноталық жүйесін

мен жетілдірілген үлгілері сақталған. Аспапта ол құрамда тек қыздар ойнайды. Сондықтан болар аспабтың нәзік үні тек қыздардың саусағына жараса кететіні.Ата-бабамыз келешек ұрпаққа тәлім –тәрбие беру иақсатында әдеп сөздерді өлең шумақтарымен мәтелдеп жеткізіп отырған. Соның қатарында жеті жаман қасиет бар делінген. Олар:

Күншілдік деген бар , содан сақтан,

Кекшілдік деген бар , содан сақтан,

Астамшылдық деген бар , одан алыс жүр,

Сараңдық деген бар, одан қалыс жүр,

Қараулық деген бар, одан таза бол,

Бәлеқорлық деген бар, одан ада бол,

Ынсапсыздық деген бар, содан аман бол!- деп келешек ұрпаққа аманат ретінде сақтанып жүру шаралары айтылған.

Адам баласының өсіп- өнуіне жетекші әдетптер болған. Онда жеті жетекшіге:

1.Адамның басшысы- ақыл

2.жетекшісі-талап

3. Жолаушысы-ой

4. Жолдасы-кәсіп

5. қорғаны-сабыр

6,.Қорғаушысы-мінез

7. сынаушысы-халық

Қазақстанымыз кең өлкелі, табиғатында кереметтей сырлары мен жасыл баулары бар таулы, өзенді аймақтар өте көп. Мен өз елімнің табиғаты мен байлығы мен мақтанамын . қазақстанның қаларының бірі Жетісу қаласы. Жетісудың жеті өзені бар. Олар: Көксу, Ақсу, Лепсі, Шарын, Басқан, Қаратал, Іле. Мен өз елімнің байлықтарын айтудан жалықпаймын, керісінше кқш, жігер жинаймын.

Музыка әлемінде жеті нота бар. Олар: до, ре, ми, фа, соль, ля, си бұл дыбыстар әннің әрбір элементтерін келтіре орындауға себебін тигізеді. Шығыстың жеті жұлдызына :

1. Омар һаям, 2. Низами, 3. Жәми,4. Науаи,5. Фердауси, 6.

Сағди және 7. Фзули Әлемнің ең алғашқы жеті кереметі: 1. Хеопс пирамидасы, 2. Семирамиданың аспалы бағы, 3. Зевс мүсіні, 4. Артемида ғибадатханасы, 5. Родос алыбы, 6. Галикарнас кесенесі, 7. Александрия шамшырағы болып табылады.

Осыған қоса, Қазақстанның жеті кереметтеріне мыналарды жатқызамын:

1. Қожа Ахмет Иассауи кесенесі 2. Тайқазан 3. Айша бибі мазары 4. Тамғалы жартас суреттері 5. Алтын адам 6. Қасиетті домбыра 7. Күлтегін ескерткіші

Қазақстанның білім саласында бірталай өзгерістердің болып жатқанын біліп отырсыздар. Соның ішінде мұғалімдердің біліктілігін арттыру курстары елімізде жүріп жатыр. Яғни, баланың санасының дамуына арналған кереметтей әдіс-тәсілдерді үйретіп келеді. Осы саланың ішенді жеті модуль жайлы айтпасқа болмас. Олар:

1.Диалогты оқыту

2. сыни тұрғыдан ойлауға үйрету

3. Білім беру үшін бағалау, оқуды бағалау,

4. Талантты және дарында балаларды оқыту

5. АКТ

6. Жас ерекшелеріне сәйкес оқыту

7. Білім беруде басқару және көшбасшылық

Барлық модульдердің өз ерекшеліктері мен айырмашылықтары сабақтың жоспарына қарай орындалады. Баланың білімді терең және өмірде алған ілім-білімдерін пайдалана алу үшін қолданылатын бұл модульдер аса маңызды болып табылады.

Халқымыз сөздердің астарына мән берген . Сондықтан бізде жеті саны туралы керемет мақал- мәтелдер орын алады. Олар мысалы: Жетелі мен іскерге жеті күннің бәрі сәтті

Жеті қарақшыны таныған, жеті күнде адаспас

Жеті атасын білмеген жетімдіктің белгісі

Жеті атасын білген ұл, Жеті жұрттың қамын жер