Жетісу ескерткіштері туралы ғылыми жұмыс

Тарихи оқиғаларға және тұлғалармен байланысты Жетісу өңірінің ескерткіштері

Тарихи-мәдени мұраның объектілері «Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңда белгіленген тәртіппен танылған кезден бастап тарихи және мәдени ескерткіштердің мәртебесіне ие болады.

XVIII-XX ғасырлардағы Қазақстан тарихы алуан тағдырлы сипаттағы оқиғаларға толы кезең, 1730-1770 жылдары қазақ билеушілерінің едәуір бөлігі Ресей империясының басшылық рөлін ресми түрде танылды. Бұл Қазақстанды өз тәуелсіздігінен, мемлекеттінінен айырылуына әкеліп, шын мәнінде отар мемлекетке айналды. Ресей билігін мойындауға мәжбүр болған алғашқы күндерден бастап қазақ халқының бұрынғы тәуелсіздігін, мемлекеттігін қалпына келтіру жолындағы ұлт-азаттық соғыстар кезеңінен басталып, халық наразылығының тұтануына әкелген ұлттық және әлеуметтік қысым жасау арандатып отырды.

Жоңғар экономикасының негізгі орасан зор жайылымдық жер аумағында көшпелі мал шаруашылығына тиесі болатын. Халық саны бір миллонға жуық халықтан тұрды.

Қазақ және жоңғар әміршілері арасындағы күрес жүз жылдан астам уақытқа созылды. Оның негізінде жайылым үшін бақталастық жатқан еді.

Жоңғар шапқыншылығы кезінде ерлігімен, батырлығымен, шешендігімен көзге түскен батырларды да атап өткен жөн. Ту ұстаушы батырлар Құттымбет (Құтпанбет) ұлы Наурызбай (1706-1781 жж.) жоңғар басқыншыларына қарсы күресте аты шыққан атақты батырлардың бірі, белгілі қолбасшы. Шыққан тегі Ұлы жүздің Шапырашты тайпасының Асыл руынан, мекені Алматы қаласы маңындағы Жалпақтас, Серіктас деген жер. Ел басына түскен ауыртпалық өзге замандастары сияқты Наурызбайды да ерте есейтеді. Оның ересектер қатарына қосылуына нар тұлғалы алып денесі де септігін тигізеді. Халықтың жадында «Торы ала тұлпарлы, түйе тұрпатты» батыр бейнесінде қалуы да осыдан болса керек. Наурызбайдың өмірі жоғарларға қарсы күресте өтеді. Ол атақты Аңырақай шайқасына қатысып, жиырма үш жасында қалмақ батырлдары Шамалхан мен Қаскелеңді жекпе-жекте өлтіріп, батыр атанған. Батырдың ерлігіне риза болған елі, оны «Наурызбайдың екпіні таудың асқан тасқындай. Қалмақты қойдай қырады, оттан, судан тартынбай. Торы ал тұлпар астында, шойын шоқпар қолында. Түйе тұрпатты тұтқыр ер, оңды-солды ұрады», - деп атын жырға қосқан.

Аңырақай шайқасы қазақ қауымы бірікісе, жоңғарларды жеңітін, жау қолында қалған жерді ащат етуге болатынын анық көруге болады. Абылай Арқаға барғаннан кейін тұс-тұсқа жаушы жіберіп, жаңа күш топтастырады. Осыған Ұлы жүзден Өтеген, Райымбек, Наурызбай секілді батырлардың басын қосады. Райымбек бара алмай, Өтеген мен Наурызбай жауынгерлерін ертіп, мерзімді уақытында жетеді. Бдірақ, кейін Өтеген батыр Абылайдың Қытайен жасаған қарым-қатынасының саяси мәнін түсінбей, оған қарсы болып, еліне қайтады. Ал, Наурызбай Абылайдың қасында болып, оның сенім ақтар атақты батырларының біріне айналған. Қол бастап талай шайқасқа қатысқан Наурызбай батыр 1750-1752 жылдары Бәсентин Малайсары, Қыстық Малай, Шапырашты Қасқары батырлармсен бірге тізе қоса қимылдап, қазақ қолының жеңісті жолын жалғастырып, жоңғарларды Тұраннан асыра қуып тастайды. Жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық соғысында Наурызбайдың өзімен бірге Құдайберген, Шолпан, Дүйсен атты бауырлары да қатысады. Бірақ олардың барлығы жау қолынан қаза тапқан.

Шапырашты Наурызбай (1706-1781 жж.) – Абылай ханның туын ұстаған үш батырдың бірі, қазақ жерін жоңғар басқыншылыарынан тазартқан әйгілі батыр. Ол қолбасшы онмыңдық әскерді басқарған – түменбасы болған қазіргі Жамбыл ауданындағы Қалпақтас, Меркітас деген жерде өмір сүрген. Наурызбай бүкіл өмірін жоңғармен айқасқа арналған. Қазыбек бек Наурызбай туралы былай деп жазған: «Өмірімде адам баласының ондай ірісін көрген емеспін. Күші тасып тұрған шағында Наурызбайдың иығы түйе қомына жетер-жзетпес болатын».

Батыр жастайынан жоңғарлармен соғысты. Наурызбайдың Шамалханды және Қаскелеңді жекпе-жекте жеңгені белгілі. 1750-1752 жж. Ол Бәсентин Малайсары және Қыстық Малаймен бірігіп, жоңғарларды Қытай жеріндегі Тұрғанға (қазіргі Қытай Халық Респуюдикасындағы Шынжан-ұйғыр автономиялық ауданы) дейін қуып тастап, тұтқындағы көптеген қазақты босатты.

Наурызбай жасы жетпіске келгенше қаруын тастамаған. Ол қазақ жері жоңғарлардан толық азат етілгенге дейін халық жасағының бас батыры саналған. Ұлы қолбасшының үш ұлынан тараған ұрпақтар қазіргі Алматы облысының Жамбыл, Қаскелең және Іле аудандарында тұрып жатыр. Қазақ халқының болашағы үшін жаумен айқасқан Шапырашты Наурызбайдың есімі әрқайсымыздың жадында сақтаулы.

Қаракерей Қабанбай (Ерасыл) Қожағұлұлы (1691-1769 жж.) /Қосымша 11/ – қолбасшы, халық батыры, қазақ халқын жоңғар басқыншыларынан азат ету жолындағы күресті ұйымдастырушылардың бірі. Түркістанды қорғау кезінде (1724 ж.), АлАкөл (1725 ж.), Бұланты, Аңырақай, Шығанақ шайқастары мен басқа да шайқастарда найман жасағын басқарған.

Қабанбайдың әйелі Гауһар (Малайсары батырдың қарындасы) күйеуімен бірге көптеген шайқастарға қатысқан. «Атадан ұл болып тума, ер болып ту» деген сол Гауһардан қалған. Абылай хан Қабанбайды елден ерек шыққан Дарабоз деп атаған, оның ерліктері туралы таралған аңыз-әңгімелер көп.

Шыққан тегі Орта жүздің найман тайпасының Қаракерей руынан, ел азаттығы жолында күрескен киелі батырлар әулетінен, оның атасы Мәмбетте, әкесі Қожағұл да, Қожағұлдың ағасы Күшік те өз заманының аты шыққан батырлары. Ел аузындағы әңгімелер дерегіне қарағанда, Күшік батыр Еңсегей бойлы Ер Есімнің Ташкентті алатын соғысына қатысып, сол Тұрсын хан өлген жылы жамбасына ұлы найзаның ұшы тиіп, жасында қайтыс болады. Қабанбай батыр әйгілі «Ақтабан шұбырындыдан» кейінгі айтулы ірі шайқастардың бәріне де қатысқан. «Хан батыры», «Дарабоз» деген атақтарға ие болған. Сан рет шайқас алдындағы жекпе-жекке шығып, бәрінде жаудың үміткер батырларын жер жастандырып, жауынгерлерін жеңіске рухтандырып отырған.

Халық оны «Қаракерей Қабанбай» деп ардақ тұтып, есімін жырға бөлеп, ұрпақтан ұрпаққа жеткізген. Абылай хан дәуіріндегі қазақтың ең соңғы әскери ірі қақтығысы 1770 жылы қазақ-қырғыз соғысы. Бұл – осы соғысқа қатысқан Қабанбай батырдың да ерлік жолының соңғы белгісі. Халық арасында Қаракерей Қабанбай батыр жөнінде аңыз-әңгімелер, жыр-дастандар өте көп. Бұған керісінше тарихи құжаттарда Қабанбай батырдың 1740-1762 жылдардағы өмірі ғана көрінеді. Бұл кезде оның есімі ел ароасының бітімгершілігінде жүрген дана, би ретінде айтылады. Қабанбайдың Үмбетай, Кішкентай, Сырымбет, Едіге, Байтық, Мойнақ, Әлі деген жеті ұлы болған. Оларпдың «Жеті Қабанбай» деп атайды. Осының Әлісі жоңғардың соңғы ханы Әмірсананың Мәней деген қызына үйленіп, одан бес перзент көреді. Оларды шешесінің атымен «Бес Мәней» дейді. Батырдың ұрпақтары бұл күнде Шығыс Қазақстан, Алматы облыстарының жерінде мекендегенімен, олардың арғы аталары оңтүстік жақтан ауыап келіп, Есіл, Нұра бойын қоныс еткен.

Бұл өңірдің 1728-1762 жылдар аралығында батырдың да құтты мекені болғаны белгілі. Қайтыс болғаннан кейін, Қаркерей Қабанбайдың денесі осы ата мекеніне әкеп жерленген көрінеді. Елі жақында аяулы батырының басына сәулетті күмбез орнатты.

Шоқан Уәлиханов сол кездегі жағдай туралы: «XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығы қазақ халқының өмірінде қасіретті кезең болды. Жоңғарлар, Еділ қалмақтары, Жайық казактары мен башқұрттар жан-жақтан қазақ ұлыстарын ойрандады», - дейді.

Жоңғар басқыншылығына ұшыратқан бүкілхалықтық қасіреттің нәтижесі қазақ халқын ашу-ызаға булығуға ғана емес, сонымен қатар болып жатқан оқиғалардың бәрі ой елегінен өткізуге жетеледі. Жауға тойтарыс беруді ұйымдастыру үшін әр түрлі аймақтарды біріктіру қажет болды. Көптеген жайылымдардан айырылып, әр түрлі рулар мен қауымдардың жаңа жерлерге орын ауыстыруы қазақ қоғамының түрлі топтарын ащы шындықпен санасуға мәжбүрлеген. Бұл жағдайларда жалпы келісім қажет еді. Мұнда да халық арасында белгілі қазақ батырлары, аса көрнекті билері зор рөль атқарған.

Осылайша, халықтың қырып-жойылуына жол бермеу үшін, ендігі кезекте сұлтандар мен рубасыларынан үмітін үзген халық өзін-өзі құтқаруға кірісті. Сол бір ауыр жылдарда қазақ жасақтарын Қабанбай, Бөгенбай, Малайсары, Наурызбай, Шақшақ Жәнібек батырлар мен есімдері қазаққа аса танылмаған көптеген батырлар басқарады.

1723 жылы «Ақтабан шұбырынды – Алқакөл сұлама» жылдарында Бөгенбай батыр ұлт-азаттық күресті ұйымдастырушылардың бірі болды. 1724 жылы Әбілқайыр ханмен бірге Бөгенбай батыр Түркістанды…