Жетісу өңіріндегі тарихи-мәдени кешендер зерттеу жұмысы

Алматы облысы Талдықорған қаласы

«М.Жұмабаев атындағы №19 орта

мектеп-гимназиясы МДШО» КММ-ң

тарих пәнінің мұғалімі В.К.Маликова

ЖЕТІСУ ӨҢІРДЕГІ ТАРИХИ-МӘДЕНИ КЕШЕНДЕР

Тарих және мәдениет ескерткіштер дегеніміз –тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енгізілген, халықтың өткен тарихымен, қоғам мен мемлекеттің дамуымен байланысты, адам жасаған немесе адам мен табиғаттың бірлескен туындысы болып табылатын жекелеген кесендер, ғимараттар, құрылыстар мен ансамбльдер, тарихи-мәдени ландшафттар және басқа да көрікті жерлер («Тарихи-мәдени мұра объектілерін қорғау және пайдалану туралы» Заңының 3 бап, 6 тармақ).

Тарихи және мәдени ескерткіштер мынадай түрлерге бөлінеді:

1) археологиялық ескерткіштер;

2) қала құрылысы және сәулет ескерткіштері;

3) ансамбльдер - деп жіктеледі.

Осындай тарихи-мәдени маңызы бар орындарды Жетісу өңірінің тарих қойнауынан тауып, болашаққа ұрпаққа паш ету қажет. Осындай орындардың бірі Ш. Уәлихановқа арналған мемориалдық кешені. Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың мемориалдық кешені /Қосымша 1/ 1985 жылы Алтынемел баурайында (Кербұлақ ауданы) ұлы ғалымның туғанына 150 жыл толуына орай ашылған. Мемориалдық кешеннің авторлары: архитекторлары Б. Ибраев, С. Рүстембеков, Р. Сейдалин; инженерлері А.П. Котов, А.И. Гусев; суретшісі А. Ермекбаева.

Шоқан Уәлихановтың мемориалдық кешеніне Алматы-Шеңгелді-Матай-Жаркент және Семей-Аякөз-Қапал-Алтынемел маршруты бойынша сапар шегуге болады. Кешенге автомобиль жолдары барады. Сарыөзек-Жаркент тас жолының бойында орналасқан. Ол негізгі жолдан 20 шаршы шақырым қашықтықта, Шоқан ауданында орналасқан.

Шоқан Уәлихановтың мемориалдық мұражайы келесідей залдардан тұрады. Бала Шоқан: қазақ даласындағы ағартушылықтың көшін бастаған аса дарында тұлға деуге болады. 1835 жылы Құсмұрын бекетінде, қазіргі Қостанай облысы, Сарыкөл ауданындағы, Күнтимес ордасында дүниеге келген. Балалық шағы әуелі Құсмұрында, кейін Көкшетаудағы ата мекені Сырымбетте халықтың қайнаған ортасында өткен. Шоқан жас күнінде тарихи өлең, жыр, аңыз, әңгімелерді қызықтап, соларға құлақ түріп өскені баршамызға белгілі. Жастайынан зерек болған бала Шоқан Құсмұрындағы қазақ мектебінде оқып, арабша хат таниды. Деректерге қарағанда Шоқан араб, шағатай тілін жасынан жақсы білген, кейінірек Орта Азияның түркі тілдерін де меңгерген.

Келесі зал, Өшпес мұра қалдыру жолында. Шоқан өзінің қысқа ғана ғұмырында Қазақстан мен Орта Азия халықтарының тарихына, географиясы, этнографиясы, фольклорына және қоғамдық-саяси құрылысына арналған көптеген құнды еңбек қалдырды.

Келесі киесі мен тарихқа бай Жаркент мешіті /Қосымша 2/ . 1887-1892 жылы Жаркент қаласында салынған. Сәулетшісі Хон-Пик. Қасбеті шығысқа қараған, ауданы 28х54 метр, биіктігі 14,5 метр, мұнарасының биіктігі 19 метр. Мешіт 52 бағана тізбегімен айналдыра қоршалған. Арқаығы ағашқа түсірген әсем оймышпен нақышталған. Тянь-Шань шыршасынан дайындалған бұл бағаналардың құрылыс қаңқасын құруда әрі әсемдік көрік беруде мәні зор (әрбір бағананы кедірмен орап, сылап, қызыл жосамен сырлап, сыртын лактаған). Бағаналарды құрастыруда шеге қолданылмаған, оларды қиып, қашап қиюластырған. Интерьері әсем оймыш, нәзік өрнектермен безендірілген, мешіт қабырғасы да шебер қиюластырылған бағаналардан құралған, төбесі қаңылтырмен жабылған. Жаркент мешітінің пештағы ерекше көз тартады. Мұндағы ғанышқа түсірілген нақышты араб жазуының өзі әсем өрнек міндетін атқарған. Мешіт ауласының солтүстік-шығыс бұрышында шағын үй, оңтүстік қапталында медресе орналасқан. Кешен биіктігі 2,3 метр тас қоршаумен қоршалған. оңтүстік және солтүстік қапталында үлкен қақпасы бар.

Толығырақ айта кетсек, «Жаркент мешіті» - ХІХ ғасырға жататын сәулет өнері ескерткіші. Кешен құрылысы екі кезеңмен жүргізілді, 1-ші кезең 1887 жылдан 1890 жылдарды қамтиды. Бірінші кезеңде мешіт ғимараты және басты кіру порталы салынды. Екінші кезеңде 1891 жылдан 1892 жылдар аралығында медресе ғимраты, дұға оқитын үй, қақпа-қоршаулар тұрғызылды. Құрылыс жұмыстары Пекиннен шақырылған Қытай маманы, инженер – Хон Пиктің басшылығымен жүргізілді. Тапсырыс беруші Вали Ахун Юдашев. Кешеннің ең басты нысанының маңыздысы мешіт ғимараты болып табылады. Мешіт сол уақыттың ең түп нұсқалы әдісімен салынған құрылыс кезінде бірде-бір шегелер, бірде-бір тұтқалар қолданылмаған. Бағандар тастарға отырғызылған, ерекше телім тастармен тегістелген және шеңбер түріне келтіріліп жасалған. Кешеннің тағы бір негізігі бір бөлшегі болып, мешіт-мұнарасы салынған басты кіру порталы болып табылады. Оның жазулары трафаретсіз қылқаламмен жазылған.

Қақпаларын бұқар Зәйнутдин Әмір Темір заманына сәйкестендіріп салған. Кешен қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Көлемі 1,12 шаршы шақырым жерді алып жатыр. Кешеннің сәулеттік-жоспар шешімі Шығыс Түркістан мұсылмандарының мәдени құрылысына тән келетін мешіттің түріне жатады. Ансамбль Қытай және Орта Азияның сәуеттік бөлшектеріне сәйкестендіріп жүргізілген. Кешннің құрамына кіретіндер: мешіт ғимараты, басты кіру-порталы, медресе, дұға оқитын үй, қақпа-қоршаулар. Мешіт ғимараты кешен композициясының негізгі элементі болып табылады. Ауланың ортасында орналасқан биік емес кірпіш және ағаштар қатарымен қоршалынған. Ғимарат сүйеніштері 68 ағаш бағандардан тұрады. Ғимараттың ішкі сәулетінде қытай сәулетінің элементтері қолданылған: төбесіне және ғимаратты айнала биіктіші 3,6 м, диаметрі 0,3 м болатын 52 қатар орнатылған. Бөлменің ішкі көрінісін ұйғырдың халқы шебері Хасен Пулат безендірген және Орта Азия сәулетін пайдаланған. Ішкі қабырғалары гипспен сыланған. Басты кіру-порталы шығысқа қаратылған және биіктігі 12,3 м Орта Азия сәулетімен жасалынған.

Негізгі құрылымы мен мінездемесі Самарқандағы Шир-Дор медресесін еске түсіреді. Орталық бөлігі арка түрінде 2,4 м жуандықта салынған. Арканың артқы қабырғасында мерекелік екіжақты ашылатын есігі бар. Ауланың бет жағында 3 күмбезді көлеммен жоғарылатылған мешіт – мұнарасы көрінеді.

Медресе көптеген бөлмелерден тұрады. Қабырғалары саманнан, ал іргелері күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Ғимараттың биіктігі 3,3 метр. Едендері ағаш тақталы және құмдалған. Дұға оқитын үйдің алдыңғы бөлігі кішкене ашық алаңқайдан тұрады. Аулағына ауданы 20 шаршы метр болатын қосалқы бөлмелер келіп қосылады. Біріншісінің ауданы 60,5 шаршы, екіншісінікі – 165,6 шаршы метр. Екі бөлмелер де терезе ойықтарымен жарақтандырылған. Қабырғалары саманнан жасалынған, қалыңдығы 60 см, іргесі күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Ғимарат екі қабатты қатармен төбеленген. Монументалды кіру қақпалары күйдірілген кірпіштен, оңтүстік және солтүстік жақтан тұрғызылған. Қақапа биікітігі – 4,6 метр, төбесі екі қатарлы жабылған. Қоршаудың іргесі күйдірілген кірпіштен тұрғызылған. Аралықтары құммен сыланып, толтырылған.

Жаркентте орналасқан Уәлибай мешіті қытайлық және Орта Азия сәулет өнері үлгісімен тұрғызылған ескерткіш. 1892-1895 жылдары Қытай сәулетшісі Хон Пик Жаркент қаласында салған. Ол – теңдесі жоқ архитектуралық ескерткіш. Құрылыс композициясының кіндігі – ортадан салынған мешіт құрылысы. Қасбеті шығысқа қараған, ауданы – 28х54 метр, биіктігі – 14,5 метр, мұнарасының биіктігі 19 метрді құраған. Мешіт 52 бағана тізбегімен айналдыра қоршалған. Негізгі құрылыс материалы – ағаш, 122 ағаш бөрене бір-біріне шегесіз қырлана қондырылған. Антаблименті ағашқа түсірген әсем ойымшпен нақышталған. Тянь-Шань шыршасынан дайындалған бұл бағаналардың құрылыс қаңқасын құруды, әрі әсемдік көрік беруде мәні зор (әрбір бағананы кендірмен ора, сылап, қызыл жосамен сырлап, сыртын лактаған). Бағаналарды құрастыруда шеге қолданылмаған, қиып, қашап қиюластырған. Интерьері әсем оймыш, нәзік өрнектермен безендірілген және мешіт қабырғасы да шебер қиюластырылған бағаналардан құралған, төбесі қаңылтырмен жабылған. Мұндағы ғанышқа түсірілген нақышты араб жазуының өзі әсем өрнек міндетін атқарған, оны 1910 жылы көптеген шығын әкелген жер сілкінісі кезінде Жаркент пен Верныйдағы мешіт пен шіркеу сол қалпында аман қалға