Жеткіншектердің өз-өзіне қол жұмсау мінез-құлқы туралы

Бейімбет Майлин атындағы орта мектеп

Жеткіншектердің өз-өзіне қол жұмсау мінез- құлқы.

Суициалдық мінез- құлықтың

түрі.

Дайындаған: Педагог – психолог Раимбекова Зарина

Нұрғалиқызы

Ақбастау ауылы

«Өзіне -өзі қол жұмсайтын адам өлімнен қорықпайды- өмір сүруден қорқады» В.Франки

1.Өзін-өзі өлтіру (суицид)-бұл саналы түрде өзін өмір сүруден айыру, Суицид көбінесе эмоционалдық қуатын шығаруда, қиыншылықтан өз еркімен немесе еріксіз осы жағдайға ұшырайды. Өзіне -өзі қол жұмсауға,көпшілік жағдайда ішкі жан дүниесі қатты ауырған және күйзеліске ұшыраған,сонымен қатар өзінің проблемаларын шешуге мүмкіндігі жоғын сезген адам барады. Олар жиі психикалық ауруға душар болғандар және болашақтан үмітін үзген жандар. 2.Суицидалдық мінез-құлық неғұрлым кең ұғым. Ол ішкі және сыртқы жоспарда көрініс табады. Суицид әрекеті - өзіне-өзі қол салуды жасау әрекеті мен аяқталған суицидті біріктіреді. Өзіне қол салу әрекеті дегеніміз-саналы түрде өз өмірін қандай да бір жолдармен қиюға бағытталған, бірақ соңы өліммен аяқталмаған іс-әрекет. Өз өмірін қиюға немесе басқа мақсатқа бағытталған әрекет қайтымды немесе қайтымсыз болуы мүмкін. Аяқталған суицид деп-өлімге әкеліп соққан әрекетті айтамыз. Өзіне қол салу көріністері арқылы өзіне суицидтік ойларды, түсініктерді, көріністерді, күйзелістерді, сондай-ақ суицидтік тенденцияны, олардың арасынан түпкі ой мен ниетті айқындауға болады. Суицидалдық ниет – түпкі ойға ерік компоненті қосылған кезде шығады, яғни, шешім сыртқы мінез- құлы

Суицидтің тарихы Өз өмірін қиюға бағытталған саналы ерікті түрдегі әрекет қазіргі таңда бүкіл жаһандық қоғамдық мәселеге айналып отыр. Бүкіл әлемдік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша әлемде жылына шамамен 400-500 мың адам өмірін өзіне қол салумен аяқтаса, ал соған әрекет жасау оншақты есе көп. Еуропалық елдерде өзін-өзі өлтіру, адам өлтіруге қарағанда шамамен үш есе асып түседі екен. Дамыған мемлекеттер арасында өзін-өзі өлтіру бойынша Эстония мен Венгрия бірінші орында, Россия екінші орында, ал Қазақстан үшінші орында тұр екен. Чили, Египет, Кувейтте суицид аз кездеседі. Ал төменгі деңгейі – Грецияда. Барлық елдердегі діндер өзіне қол жұмсаушылықты айыптайды. Иуадизм діні өзіне қол жұмсайтындарды қорымның сыртына жерлейді.Себебі,олардың басқа адамдармен қатар жерленуге құқығы жоқ. Христиандар-басқалармен қатар жерлегенмен,діни рәсімдерді жасамайды. Ислам дінінде өзіне қол жұмсау үлкен күнә деп есептеліп,олардың жаназасы шығарылмайды.

Әр сағат сайын Қазақстанда әрбір адам өз еркімен өмірімен қоштасады. Өзін- өзіне қол жұмсау көбінесе Солтүстік Қазақстанда (100 мың тұрғынға 59 суицид), Шығыс Қазақстанда (55), Қарағанды облысында (39), Атырауда (29,3). Бұл жағдайда ең қолайлы көрсеткіш - Оңтүстік аймақ. Яғни, Қызылорда облысында – 100 мың тұрғынға 13,2 суицид, Оңтүстік Қазақстанда – 14,1.

Суицидтің түрлері

• Өзіне-өзі қол жұмсаудың: • өзін-өзі өлтіру(нағыз суицид) • және өзін-өзі өлтіруге әрекеттену(аяқталмаған суицид) сияқты түрлері бар. Мұны суицид және парасуицид деген атаулармен атайды.Бұл жерде суицид-ниеттене отырып,өзін-өзі өлтіру, ал парасуицид өлімге әкеп соқпау ниетіндегі өзін-өзі зақымдау актісі. • Өзін-өзі өлтірудің түрлері: • - тамырын қию; • - өзін өртеу; • - газға улану; • - дәрілерді шектен тыс мөлшерде ішу; • - биіктен құлау; • - өзіне суық қару қолдану; • - асылып өлу т.б. Дәрігерлер өзін-өзі өлтіруді үш түрге бөледі:

1.Нағыз суицид. Анық күйзелістік жағдайдан соң, өмірдің мәнін жоғалтып, адам өзін ұзақ үақыт өлімге дайындайды. 2.Жасырын суицид. Адам өзін өлімге арнайы дайындамайды.Тек саналы түрде тәуекелге бел буу, күтпеген өлімге алып келеді. 3.Демонстративтік суицид. Басқалардың көзінше ашық түрде өлімге бет буру. Бір нәрсені дәлелдеу үшін біреуге ерегісу.

Өзіне қол жұмсайтындарды екі негізгі категорияға бөлуге болады

1.Әр түрді психикалық ауруға ұшырағандар; 2.Психикалық дені сау,стрестік (күйзелістік)жағдайларға төзбей қарағандар.Әсіресе,дені сау адамдардың ауруларға қарағанда өзіне қол жұмсауы алты есе жоғары болып келеді. Суицидтің себептері:

• Мүгедек (ауру); • Мамандықты өз еркімен қалауға, жанұя құруға, балалы болуға мүмкіндіктің болмауы; • Жалғыздық (әсіресе жасы ұлғайғанда); • Жұмыссыздық өте күшті жан күйзелісіне әкелуі мүмкін.

Әлеуметтанушы Дюркгейм өз заманында суицидтің 4 негізгі себебін атап көрсетті Өзімшілдік өзін-өзі өлтіру –басқа адамдармен байланысы жоқ,жалғыздыққа жаны құмар,өзімен өзі болуды қалайтындарда жиі кездеседі. Альтуристік өзін-өзі өлтіру –керісінше, басқа адамдардың өмірін сақтау үшін болатын жағдай.(Мысалы,ІІдүниежүзілік соғыс кезіндегі ерліктер)

Аномолиялық өзін-өзі өлтіру –кенеттен қоғамда кездесетін қиындықтардан шығудың жолын таппай,өз өмірін қию. Фаталистік өзін-өзі өлтіру –жеке адамды,қатал бақылауға алғандықтан, оған бостандық бермегендіктен, болашақтан үміт үзуден болатын өлім.

А.Е.Личко жасөспірімдер арасында кездесетін суцидтің ең жиі кездесетін себебіне мыналарды жатқызады : 1.-сүйікті адамын жоғалту. 2.-шектен тыс қалжырау жағдайы. 3.-өзіндік қадір-қасиетін осал сезіну. 4.-алкогольді, гипногенді психотропты дәрілерді және есірткіні пайдалану нәтижесінде пайда болатын жеке бастың қорғаныш тетігінің бұзылуы. 5.-өзін-өзі өлтірген адаммен өзін теңестіру. 6.-әртүрлі сылтаулар бойынша туатын қорқыныш, ызалану мен жабырқаудың әр алуан формалары.

Өзін-өзіне қол жұмсаудың кейбір белгілері:

o Ұйқының бұзылуы, тамаққа тәбетінің болмауы; o Жалғыздыққа, басқалардан бөлектенуге бейім болуы; o Үйден қашуы; o Сыртқы келбетінде және мінез –құлқында өзгерістердің білінуі; o Ішімдікті немесе есірткіні жиі қолдануы; Агрессивті, ашушаң жағдайда жүруі; o Өлім жайлы әңгіме айту, өзін-өзі өлтіруі туралы жазып қалдыруы, тек қара түске боялған, өзіне бағытталған қаталдықты бейнелейтін суреттер; o Іс-әрекетіне арлану,өз бетімен қаңғыру; o Үмітсіздік сезімі,қорқыныш, күйзеліске ұшырау,себепсіз жылау; o Жеке заттарын тарату; o Жақсы көретін істеріне қызығушылығын жоғалту; o Сабақ үлгерімінің бірден төмендеуі,сабақтан себепсіз қалу,мектепте тәртібінің төмендеуі; o Топтарға немесе секталарға қатысу т.б. Есіңізде болсын:

o Жас адамдарға өмірді бағалауға тек махаббат, түсіністік және қолдау көрсету көмектеседі; o Жас адамдарды қатерлі қадамнан тек өзін тыңдайтын, түсіністікпен қарайтын жақын адаммен сөйлесу мүмкіндігі ғана құтқара алады.

Суицидтің жалпы себепкері-жандүниесінің күйзелісі. Күйзеліс әрдайым өмірге қауіп төндіреді. Адам оны сезген кезде, шынайы болмысы төзуге шыдамдылығы жетпейді.Суицидке бейім балаларды бірнеше түрге бөлуге болады Біріншісі –баланаң достары жоқ, ешкіммен араласпайды және ата анасымен сырласпайды. Ешкімге сенбейді және барлық проблемаларын өзі шешуге үйренген. Бала оны жақсы көретінін және оған әрқашан да көмектесетін, сол үшін жаны ауырып , үрейленетін , мейірімді адамның бар екенін сезінуі керек. Екіншісі – баланы ешнәре қызықтырмайды Оның кез-келген сұраққа жауабы біреу ғана; «маған бәрібір». Оның ұмтылысы болмаса да жақсы оқуы мүмкін.