Жоңғар шапқыншылығы және Ақтабан шұбырынды

Жоңғар шапқыншылығы және «Ақтабан шұбырынды»

Қазақ халқының тарихында ауыр зұлмат пен қайғы-қасіретке толы кезеңдер аз болмаған. Солардың бірі — Жоңғар шапқыншылығы, ал оның ең сұмдық салдары ретінде тарихта қалғаны — «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» оқиғасы. Бұл қазақ халқының елдігін, бірлігін, ерлігін сынға салған кезең болды.

Жоңғар шапқыншылығының басталуы

Жоңғар мемлекеті (XVII ғасырдың ортасы – XVIII ғасырдың ортасы) қазіргі Шыңжаң мен Моңғолияның батыс бөлігін мекендеген ойрат тайпалары негізінде құрылған. XVII ғасырдың соңына қарай жоңғарлар күшейіп, Қазақ хандығының шығыс және оңтүстік-шығыс шекараларына қауіп төндіре бастады.

XVIII ғасырдың басында, әсіресе 1718–1723 жылдар аралығында жоңғарлар бірнеше бағытта жойқын шабуылдар жасап, қазақ жеріне басып кірді.

«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама»

1723 жылы жоңғарлар барлық күшін жинап, кенеттен Қазақ хандығына шабуыл жасады. Бұл кезде қазақ елі жұт пен аштықтан әлсіреп отырған еді. Шабуыл өте қатыгез әрі кең ауқымды болды.

Бұл оқиға тарихта қалай сипатталады?

Жүздеген ауылдар жойылды;

Мыңдаған адам қырылды немесе тұтқынға алынды;

Халық туған жерінен үдере көшіп, босқынға айналды;

Ел шекарасынан асып, Сыр бойына, Ходжент пен Самарқан жаққа босып барды.

«Ақтабан шұбырынды» тіркесі — босып жүрген халықтың аяқтары іріңдеп, қанап, табандары ақтабан болып, күндіз-түні шұбырған ауыр көшті бейнелейді. «Алқакөл сұлама» — босқындар бір кезеңде Алқакөл көліне келіп паналағанын білдіреді.

Ел есін қалай жиды?

Қазақ халқы осындай ауыр жағдайдан кейін бірлік пен елдікке ұмтылды. 1726 жылы Ордабасыда үш жүздің басшылары, билері мен батырлары бас қосып, ел тағдырын бірігіп шешуге уағдаласты. Бас қолбасшы ретінде Әбілқайыр хан сайланды.

1729 жылы (кей деректерде 1730) Бұланты-Білеуті шайқасында қазақ қолы жоңғар әскерін ойсырата жеңді. Бұл жеңіс ел рухын көтеріп, «Қалмақ қырған» деп аталды.

Тарихи маңызы

«Ақтабан шұбырынды» — елдіктің, тәуелсіздіктің бағасын көрсеткен тарихи сәт;

Бұл оқиға ұлттық бірлік пен ұйымдасудың қажеттігін ұқтырды;

Халық ауыз әдебиетінде бұл кезең зар заман жырларымен, жоқтаулармен, батырлар жырларымен сақталды (мысалы, «Елім-ай» әні).

Қорытынды