Жұмбақ және оның түрлері бойынша көлемді оқушылар жұмысы

«А.Тұяқбаев атындағы жалпы орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Ғылыми жоба

Бағыты: «Қазақстан тарихи ескерткіштері және шығармашылық тұлға негізі»

Секциясы: Қазақ әдебиеті

Тақырыбы: Жұмбақ және оның түрлері

Зерттеуші: 11 сынып оқушысы Датқаева Аружан Қанатқызы

Жетекшісі: Жумадуллаева Жулдызай Сансызбайқызы

2018-2019ж

Аннотация

Қазіргі замандағы жан-жақты тілдік тәрбиенің маңыздылығы, осы орайда жұмбақтар пайымдау мен ой-пікірдің тобықтай түйіні, тамаша қорытындысы болып табылатын ұшқыр да ұтқыр сөз ретінде көзге түседі. Осы жағынан алып қарағанда, жұмбақтар тілші, әдебиетші ғалымдардың ғылыми еңбектерінде қарастырылып, сөз өнері, халық ауыз әдебиеті үлгісі есебінде жан-жақты зерттеуді қажет етеді.Жұмбақтар халық ауыз әдебиеті ішінде ұсақ жанрлар қатарына жатады. Мақал-мәтелдер сияқты ұсақ жанрлар деп аталғанымен, жұмбақтар - халық ауыз әдебиетінің күрделі бір саласы. Ауыз әдебиетінің басқа түрлері секілді, жүмбақтардың да өзіне тән ерекшеліктері бар. Ең алдымен жұмбақтар тапқырлыққа құрылады. Жүмбақтың өзі де, оның шешуі де асқан тапқырлықпен құрылуға тиісті. Сонда ғана ол жұмбақ болады. Сонымен, қазақ халқының ерте заманда туып, бүгінгі күнге дейін өсу, жаңару үстінде келе жатқан жұмбақтары ұлттық мәдениетіміздің көрнекті бір тарауы болып табылады. Оларды адам баласының ой-өрісі, дүние танымы, білім көлемі ұлғая беруіне көмектесетін, тапқырлыққа, білмегенді білуге, ізденуге ой салатын, соған ұмтылдыратын, білімдік, тәрбиелік мәні бар халық шығармасы деп қараймыз.

Аннотация

Важность сегодняшнего многоязычного языкового воспитания, в данном случае загадки, рассматривается как множество слов, что является идеальным результатом рассуждений и мысли. С этой точки зрения головоломки рассматриваются в научных трудах корреспондента, литературоведов и требуют всестороннего изучения искусства речи, фольклора. Украшение относится к жанрам народного фольклора. Хотя его называют второстепенные жанры, такие как статьи и высказывания, головоломки - сложная область устного фольклора. Как и другие типы устной литературы, тексты имеют свои особенности. Прежде всего, загадки создаются с изобретательностью. Сама спальня и ее декорация должны быть спроектированы с большой изобретательностью. Тогда это будет загадочно. Таким образом, тайны казахского народа, которые родились и которые все еще находятся в процессе развития, являются важной частью нашей национальной культуры. Мы рассматриваем их как произведение фольклора, образовательного и образовательного, которое помогает увеличить знания о мире, мире знаний, знании остроумия, знании того, что невежественно, думать и искать.

Annotation

The importance of today's multilingual linguistic upbringing, in this case, riddles are seen as a plethora of words, which is the perfect result of reasoning and thought. From this point of view, puzzles are considered in the scientific works of the correspondent, literary scholars, and require a comprehensive study of the art of speech, folklore. The ornament is among the genres of folk folklore. Although it is called minor genres, such as articles and sayings, puzzles are a complex field of oral folklore. Like other types of oral literature, the texts have their own peculiarities. First of all, the riddles are created with ingenuity. The bedroom itself and its decoration must be designed with a great deal of ingenuity. Then it will be mysterious. Thus, the mysteries of the Kazakh people that were born and which are still in the process of development, are an important part of our national culture. We regard them as a work of folklore, educational and educational, which helps to increase the knowledge of the world, the world of knowledge, the knowledge of wit, knowing what to ignorant, to think and to seek.

Мазмұны

1.Кіріспе----------------------------------------------------------------- 3 -4 бет

2.Зерттеу бөлімі--------------------------------------------------------5-15 бет

3. Қорытынды-------------------------------------------------------------16 бет

4.Пайдаланылған әдебиеттер тізімі----------------------------------17 бет

5. Пікір----------------------------------------------------------------------18 бет

Кіріспе

Жұмбақтар халық ауыз әдебиеті ішінде ұсақ жанрлар қатарына жатады. Жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер сияқты ұсақ жанрлар деп аталғанымен, жұмбақтар - халық ауыз әдебиетінің күрделі бір саласы. Қазақ халық ауыз әдебиеті ішінде атадан балаға мұра ретінде беріліп, ерте заманнан бастап бүгінгі күнге дейін даму, өсу, толығу үстінде келе жатқан асыл мұра.Жұмбақтардың асылдық қасиеті - оның дүниеге келуі сонау ерте заман болса да, бүгінгі біздің дәуірімізде қажеттілігі күшейіп мән-мағынасының артып отырғандығында. Жас ұрпақты тәрбиелеумен қатар, олардың бойына өз халқының игілігін дарытып, ана тілінде ойлау және мәдениетті сөйлеуіне, сауатты жазу дағдыларына барынша мол әсерін тигізеді. Сонымен қатар, жұмбақтарды пайдалану балаларды қызықтырады, дұрыс сөйлеуге үйретеді, логикалық ойын жетілдіред.Қазіргі замандағы жан-жақты тілдік тәрбиенің маңыздылығы. Осы орайда жұмбақтар пайымдау мен ой-пікірдің тобықтай түйіні, тамаша қорытындысы болып табылатын ұшқыр да ұтқыр сөз ретінде көзге түседі. Осы жағынан алып қарағанда, жұмбақтар тілші, әдебиетші ғалымдардың ғылыми еңбектерінде қарастырылып, сөз өнері, халық ауыз әдебиеті үлгісі есебінде жан-жақты зерттеуді қажет етеді.

Жұмбақ – адамның ой-өрісін, алғырлығын, білімін сынау мақсатында нақты бір зат немесе құбылыс тұспалдап сипатталатын шағын әдеби жанр. Ол халық шығармаларының ішіндегі ең ескі түрі және барлық жұрттың фольклорына ортақ дүние саналады. Жұмбақ – халық шығармаларының ең ескі түрінің бірі және барлық жұрттың фольклорының ортақ түрі. Әуелгі туысы арғы, ерте заманда болғанымен, жұмбақ бертін келе, тіпті бүгінгі біздің дәуірімізде де өз керекті қасиетін жойған жоқ.Қай кезде алсақ та жұмбақ өткір, ұшқыр сөз есебінде халық арасында бағалы болған. Жұмбақты халықтың өзге тапқырлық сөздері қатарында саяси құрал есебінде тап жауына қарсы қолданған орындар да аз емес.

Жұмбақ қазақ халқының арасында да және басқа халықтарда да әлі күнге тыңнан туып, молайып дамып келеді Олай болса халықтың жұмбақ секілді фольклор қорын жинап басып, тексеріп тану ғылымдық зор міндет болады.

«Алғашқы кезде адам баласына дүниедегі заттардың, құбылыстардың барлығы, олардың сыры, неден жасалатындығы мәлім болмаған, жұмбақ болған.

Бірақ адам баласы сол жұмбақты шешуге тырысқан. Ол үшін айналаны қоршаған жаратылысты, еңбек, кәсіп құралын, әр түрлі хайуанаттар жайын, бір затты екінші бір бейтаныс затқа салыстыра отырып, ұқсас белгілеріне қарап неден шыққанын қандай зат екенін анықтаған. Жұмбақтардың алғаш үлгілері осылай шыққан», - дейді Мәлік Ғабдуллин.

Ғалымдар жұмбақтың әуелгі тегі тыйым сөздермен және табумен төркіндес деп есептейді. Бағзы дәуірде адамдар айналадағы өктем күштерден сақтағандықтан, өзара шартты сөздермен, астарлы тіркестермен тілдескен. Кейін жұмбақ табу мен тыйым сөздерден бөлініп шыққан.

Тақырыпты зерттеу барысында халық ауыз әдебиеттерінің мол мұрасын саралау, олардың мән-мағынасына, құрылымына және топтастырылуына аса назар аударылды. Ертеден келе жатқан жұмбақтар үлгісі мен қазіргі таңдағы ақын-жазушылардың жұмбақтары арасындағы ортақ мақсат-міндеттерді айқындай отырып, жұмбақ түрлерін жүйелеу, топтастыру әдістері жүргізілді. Әдебиетші ғалымдардың ғылыми еңбектері де қарастырылды.

ІІ

Зеттеу бөлімі

Тақырыптың мақсаты мен мәні

Жұмбақтардың мән-мағынасын ашу;

Жас ұрпақ тәрбиесінде халқымыздың асыл мұрасының тигізер әсерін және қазіргі заманда жұмбақтардың қолдану аясына нықтау;

Қазақ жұмбақтарының құрылысы, айтылуы мен мазмұны жағынан және түрлеріне топтастыру;

Қазақ жұмбақтарының алғаш жиналып, баспа бетіне түсуі XIX ғасырдың екінші жартысынан басталады. 1842 жылы «Татар хрестоматиясын» құрастырып бастырған. М. Иванов оған қазақ жұмбақтарын да енгізген. «Жалпы алғанда, жұмбақ – адамның дүниетану жолындағы ойының, қиялының шамасын білдіреді», - дейді Мұхтар Әуезов. Өйткені, жұмбақ өзге фольклорға қарағанда бітімі бөлек, ерекше затты деректі сөз. Сол деректілікке сүйенетіндіктен жұмбақ әр заттың жағдай, бөлім-бөлшектеріне көбірек көз салады. Дүниетану жолдарын еңбегіне байланыстырып, осыдан барып қорытынды жасайтын халық, көп жұмбақты нәрселердің неден пайда болғандығын айтуға арнайды. Ал бұның өзі адам танымын тереңдетіп, ұрпақты ұлағатты,зерделі етіп тәрбиелейді.Жұмбақ жанрына тән ерекшелік – көлемі шағын, құрылымы жұп–жұмыр, шымыр болып,аз сөзбен көп нәрсені айта білуге бейімділік.

Жұмбақ сөйлемдері көбіне қысқа, жинақы келеді.Қазақ жалпы жұмбақты адамдардың білім деңгейін, парасатын аңғартатын үлкен өнер деп есептеген, сондықтан ақындар, ел ішіндегі шешен, би, данагөй, қадірменді адамдар бір-біріне жұмбақ жолдап, ақыл-ой сынасып, таным салыстырған. Жұмбақ қара сөз түрінде де, өлең түрінде де, ақындық айтыс түрінде де кездеседі. Осы жұмбақтардың қай-қайсысы болса да халықтың ғасырлар бойы жинаған тәжірибесіне негізделіп, оның тіршілік тынысымен, шаруашылық кәсібімен, ұлттық дәстүрімен тығыз байланысты туып,дамып, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отырған.

Жұмбақпен толғап жыр айту Асанқайғы, Бұқар жырау, Базар жырау, Шортанбай, Әубәкір сияқты қазақ ақындарының жырында, Сырым, Төле би, Жиренше, т.б шешендік сөздерінде жиі кездеседі. Шешендік сөзге құрылған жұмбақтардағы ақыл-парасат, тапқырлық,терең логика жазу-сызу болмады, сауатсыз деп келген халқымыздың асқан даналығының көрінісіндей көзге ұрады.Қазақ жұмбақтарын өзінің құрылысы, айтылуы, мазмұны жағынан іріктеп алғанда, негізінен жеті түрге бөлінеді.

Жұмбақтың түрлері

Жұмбақ ертегілер

Қара сөз түріндегі жұмбақтар

Есеп жұмбақтар

Жұмбақпен айтылатын шешендік сөздер

Диалогқа құрылған сұрақ-жауап жұмбақтар

Жұмбақ айтыстар

Өлеңмен айтылатын жұмбақтар

1)Қара сөз түрінде айтылатын жұмбақтар

Алғашқы айтылатын жұмбақтар алғашқы кезде қарапайым сөздерден басталған, соның өзінде де ақыл ойды дамытуда зор рөл атқарған. Мысалы: «Жастық астында жарты күлше» (Бұл айдың жартылаған кезі)

Қара сөзбен айтылатын жұмбақтар бірте-бірте күрделене түскен. Мысалы: «Бір қыз бен жігіт жолаушы жүріп келе жатып, бір ауылдың тұсынан өтіп бара жатқанда, алдынан біреу шығып:

-Мына жігіттің астындағы жорғасын-ай, қасындағы жолдасын-ай! – депті.

Сонда жігіттің қасындағы қыз:

- Бұл жігіттің шешесі менің шешемнің қайын енесі. Мен сонда бұл жігіттің кімі боламын?– депті. Сонда қыз бен жігіттің жақындығы қандай болады? »

Міне, бұнда туыстықты жұмбақ еткен. Сөйтіп, қара сөзбен айтылған жұмбақтар ғана жай сөйлем, күрделі құрмалас сөйлем, тіпті қысқа әңгіме түрінде де кездеседі.

2) Жұмбақ ертегілер

Қара сөзбен айтылатын жұмбақтардың тағы бір түрі -жұмбақты ертегілер. Жұмбақты ертегілер қызықты келеді. Оқиғасы қою, әрбір айтылған сөздерінде үлкен мән-мағына жатады. Тыңдаушысын үлкен ойға жетектейді. Өзінің барлық мазмұны жұмбаққа ғана құрылған ертегілер қазақта аз емес. Оған мысал «Жұмбақшыл патша», «Қыз бен қара құл», «Қарт пен тапқыр жігіт», «Қарттың ұлына айтқан өсиеті», «Аяз би», тағы басқа ертегілер жатады.

Бұрын қазақта күйеу таңдаған дана қыз «Жұмбағымды шешкен кісіге тием»- деп серт беретін. Оның мысалы ретінде «Аяз би» ертегісіндегі Меңді қыздың сертінен айқын танылады.

Сондай-ақ, «Қарт пен жігіт» әңгімесінен де мысал келтіруге болады.Бір қарт өзімен бірге жүріп келген жас жігіт туралы «сөзінде кесапаты зор жігіт» дейді.

Қызы: -Қандай кесапат көрдіңіз? – дегенде қарт: