Жыр менің жалғыз тарланым поэзия сағаты материалы

«Жыр – менің жалғыз тарланым!»

(Ақын Фариза Оңғарсыноваға арналған поэзия сағаты)

Поэзия сағатының мақсаты:

Фариза Оңғарсынованың өмірімен таныстыру, ақын шығармаларының идеялық-

көркемдік мазмұнын ашу.

Өлеңді мәнерлеп оқу дағдырарын жетілдіру;

Талантты тұлғаның қайталанбас қасиеттерін оқушылар арасында насихаттау;

Оқушыларды өмірді сүюге, поэзияны сүюге баулу.

Көрнекілігі: ақын портреті, арнайы слайдтар, ақын шығармаларының жинағы.

Тақырыптық слайдтар:

«Жыр менің жалғыз тарланым!» (сабақтың мақсаты мен бөлімдері)

«Қазақтың ақын қызы - Фариза» (өмірбаяны, қызметі, шығармалар жинағы)

«Замандастар көзімен» (Фариза туралы)

«Фариза» деп жырлайды жүрегіміз (Фаризаға арналған өлең-жырлар)

Поэзия сағатының бөлімдері:

1-бөлім «Қыз болып ойнамадым қуыршақпен...»

(Фариза Оңғарсынованың өмірбаянынан мәліметтер).

2-бөлім «Өлең, мен сені аялап өтем!»

(Ақын шығармашылығына шолу).

3-бөлім «Қазақтың осы қызы алабөтен»

(Фариза туралы естеліктер).

Поэзия сағатының барысы:

Kөnip болып жалғасқанмен келешекке

Жіңішке қыздың жолы не десек те.

Тумаппын жаман ер боп тым құрыса

Қалпағын кейбіреудің жұлып алып.

Фариза Оңғарсынова

І БӨЛІМ«Қыз болып ойнамадым қуыршақпен...»

(Фариза Оңғарсынованың өмірбаянынан мәліметтер).

Мұғалім:Фариза Оңғарсынова есімін естігенде жыр сүйер қауымның елең етпей қалғаны болған емес. Поэзияға келумен оның көркемдік әлемінен ойып алудың арасы жер мен көктей. Мұның біріншісі – бірталай қаламгерлердің еншісі болғанымен, екіншісі – сирек те болса шынайы таланттардың заңды ырыс-несібесі, ақындық тағдыры сыйлайтын бәсіре-бағы, өзіне тиесілі сыбағасы. Фариза ақынның поэзиялық-көркемдік әлеміне мейлінше ден қойғаныңды, өте-мөте сүйетіндігіңді бүгіп қалу еш мүмкін емес. Фариза ақынның мына бір жырына көз жіберсек:

Жыр –

Менің жалғыз тарланым,

Аялап өтер ардағым,

Талықсып атар таңдарым

Айымдай жалқы арман үн,- дейді.

Фариза Оңғарсынова өзінің қауырсын қаламымен ақ жүрегін өлеңмен, кісілік келбетін әлдеқашан түгендеген ақынның бipi.

№ 1 слайд «Жыр менің жалғыз тарланым!» (сабақтың мақсаты мен бөлімдері)

Мұғалім:Ф.Оңғарсынова «Өзім туралы»

Қыз болып ойнамадым қуыршақпен,

Ерке еді мінезім де де қыңырсоқтау.

Тайқитын дөкей деген балалар да,

«Бұл шатақ шығарады, ұрынсақ» деп.

Қыздардай білмедім мен қылымсуды,

Доп қудым балаларша трусимен.

«Осыным өзгелерден бөлектеу» деп

Сонда да аяулы ана қызық сүйген.

Сондағы бала мінез, қайсар қылық,

Көрмеген мені ешкімнен тайсандырып.

... болдым да саған ғашық ойда жоқта

Менде бір пайда болды байсалдылық.

№ 2 слайд «Қазақтың ақын қызы - Фариза» (өмірбаяны, қызметі, жинақтары)

Сұхбат:Фариза Оңғарсынова:

«Әдебиетке келуіме біздің үйдің қайғысы себеп болды»

– Туған жеріңіз, өскен ортаңыз туралы айтсаңыз. Ата-анаңыз қандай жандар еді? Отбасында қанша бала өстіңіздер?

– Туған жерім Батыс Қазақстан облысы мен Атырау облысының ортасында жатқан Нарын құмының ішінде. Әкем Оңғарсын – қазіргі Атырау облысында алғаш балық шаруашылығын ұйымдастырған, оқыған, елге қадірлі болған адам. Анам Халима арабша хат танитын, он баланы дүниеге әкелген, өле-өлгенше бес уақыт намазы мен оразасын қаза жібермеген, ауыз әдебиетін жақсы білетін кісі еді. Балаларының біразы жастай қайтыс болған, мен ең кішісі едім. Әкем есімде жоқ, менің кішкене кезімде жүрегі ауырып қайтыс болған. Анам бертінірек, 1970 жылдары дүниеден өтті.

– Атыңызды Фариза деп кім қойды? Сол ат қою оқиғасын еске алсаңыз.

– Әкем балық шаруашылығында басшы қызметкер болғандықтан, біздің үйіміз Каспий теңізінің жағалауындағы Манаш ауылына көшіп келіпті. Сол ауылда Нәсимолла деген татар молда бар екен. Әкем мен туғанда сол молданы шақыртып, өзі мінетін Бозжорға деп аталатын атын беріп, менің есімімді қоюды сұрапты. Фариза – «бірегей» деген сөз екен.

– Сіздің балалық шағыңыз соғыс жылдарына тап келді. Сол кезеңге ойша саяхат жасасаңыз, қандай оқиғалар еске түседі?

– Менің өскен жерім – сусыз, тері сүйреткендей тақыр аймақ, себебі, асты тұнған байлық – мұнай, газ болғандықтан жердің бетінде көк шөп шықпайды. Каспий теңізі тартылып бара жатыр. Су жоқ. Бала күнімнен ауыл адамдарының ішетін су іздеп, жағатын отын іздеп, тыным көрмейтін мазасыз тірліктерін көріп өстім. Өзім кішкентай болсам да соларға жаным ашитын.

– Еңбек жолыңыз қалай басталып еді? Қазақ зиялыларының көпшілігі – кешегі ауыл балалары ғой. Сол ауылдан Алматыға келу тарихыңызды білгіміз келеді...

– Атырау педагогикалық институтын бітірген соң, Балықшы ауданына қарасты (қазір ол ауданды таратып жіберген) ауыл мектебінде мұғалім болып жұмыс істедім. Одан кейін «әдеби орта ғой» деп сол кездегі Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық газетіне әдеби қызметкер болып жұмысқа кірдім. Ол жерде Меңдекеш Сатыбалдиев деген ақын, Тілек Дәулетов, Әміреш Жұмағалиев секілді жазушы-журналистер еңбек етеді екен. Жылдан аса жұмыс істеген соң мені Шерхан Мұртаза ағамыз өзі бас редактор болып отырған «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінің Ақтөбе, Орал, Гурьев облыстары бойынша меншікті тілшісі болуға шақырды. Жыл жарымдай сол жұмысты атқардым. Одан соң Алматыдағы мектеп оқушыларына арналған республикалық «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінің, кейін «Пионер» (қазіргі «Ақ желкен») журналының бас редакторы болып қызмет істедім. Бұл кезде менің өлеңдерім республикалық танымал газет-журналдарда басылып, ақын ретінде белгілі бола бастаған едім. Алматыға келуімнің тарихы осы.

– Ең алғашқы жазған өлеңіңіз қандай еді?

– Алғашқы жазғаным 5-сыныпта бірге оқитын бір баланы келемеж етіп шығарған сегіз жол өлең болатын. Әрине, оны өлең деп айтуға келмес. Бірақ аздап ұйқасы, ырғағы бар нәрсе болғандықтан, қасымдағы құрбыластар өлең деп қабылдапты және үйлеріне «Фариза ақын екен» деп айтып барыпты. Олардың аналары менің шешеме келіп: «Сенің кішкентайың өлең жазады екен ғой?!» – депті. Әйтеуір, не керек, сол күні мен ақынмын деген оймен ұйқыға кеткенім есімде.

– «Өлең, мен сені аялап өтем...» дейсіз. Сіздегі поэзияға ғашықтықтың түп-бастауы неде жатыр? Әдебиетке келуіңізге себеп болған жайттар бар ма? Сізді ақын еткен не күш, не құдірет деп ойлайсыз?

– Менің ойымша, ақындық, композиторлық ешқандай оқумен, үйренумен келмейді. Бұл екеуі де – табиғаттың беретін қасиетті сәулесі. Мен мектепке бармас бұрын мұғалім болып істейтін 22 жасар апайым ауырып қайтыс болды. Оның алдында 9-сынып оқитын ағайым да аз ғана ауырып дүние салған. Осының бәрі біздің үйге, әсіресе анама үлкен қайғы-қасірет әкелді. Мен анамды жұбатайын деп кіп-кішкентай болып «Батырлар жыры» кітабын, «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» жырларын үйді басыма көтеріп оқи беретінмін. Сонда анам жасын тыйып, мені тыңдайтын. Кітап оқуға, әдебиетке келуіме біздің үйдегі осындай қайғы себеп болды-ау деп ойлаймын.

– Фариза апа, Сіз қазақ поэзиясына жаңа көзқарас әкелген, өн бойында өр рухтың жарқылы ойнаған, айналасында сәруар сезімнің самалы ескен ерекше әлемі бар ақынсыз. Сізді ең алғаш ерекше әсерге бөлеген қандай кітап?

– Біржан мен Сараның айтысы. Оны мен мектепке бармай тұрып оқығанмын. Аға, әпкелерім үйде көп кітап ұстайтын. Айтыс деген (атын ұмытып қалаппын) үлкен кітап болды. Құлмамбет пен Жамбылдың айтысында қызығып оқитынмын. Сараның (бұл айтысты Әріп ақын жазыпты деп жүр ғой біреулер) түйдек-түйдек жыр шумақтарын рахаттана оқығаннан мен алғаш рет ер-азаматтардан кем түспейтін қыздар да болады екен-ау деп таңданғанмын.

– Сіздің күйшілік те қырыңыз бар. Бірнеше өлеңдеріңізге ән жазылған.

– Музыканы жақсы көретінім рас. Мектепке бармай тұрып-ақ домбыра тарттым, кейін мандолин тартып үйрендім. Мектебіміздің домбыра оркестрінің белсенді мүшесі болатынмын. Жан-дүниеңді тебірентетін қазақтың халық әндері, одан кейінгі белгілі композиторларымыздың ғажайып әуендері қазіргі жастарға жат болып бара жатқанға ұқсайды. Қазақтың әні, күйі – керемет қазына ғой. Ал бүгінгі ән деп жазып, оларды айтып жүрген «әншілер» сарт-сұрт ырғақтан басқаны білмейді. Біз қаншама американдық немесе француз боламыз деп және соны абырой көріп тыртыңдағанымызбен, бәрібір олардай бола алмаймыз. Себебі, біз – қазақпыз. Алла Тағала жаратқан әрбір ұлт өзінің тамырын, өзегін сақтауы керек. Олай болмаса даланың қаңбағындай күй кешері сөзсіз.

– Сіздің өміріңізде Мұқағали және оның поэзиясы қаншалықты орын алады? Оның сізге арнап жазған «Фариза, Фаризажан, Фариза қыз» өлеңінің жазылу тарихы қандай?

– Мұқағали поэзиясының менің өміріме ерекше әсер берген кездері жоқ. Жалпы қазаққа және ақындарға Мұқағали поэзиясы қандай құнды болса, мен де сол деңгейде бағалаймын. Ал қайтыс боларының алдында ауруханада жатып «Фаризаға» деген өлеңін жазып, маған поштамен жіберген еді. Мен сол хатты алған күні Жазушылар одағының жұмсауымен халықаралық жиынға қатысу үшін Баку қаласына ұшып кеттім. Мен сол жақта жүргенде Мұқағали ақын дүние салыпты... Ал маған ақындық жолымда қатты әсер еткен – Біржан мен Сараның айтысы және Төлеген Айбергеновтың поэзиясы.

– Отбасылық өміріңіз жайлы айтып берсеңіз...

– Айбар атты ұлым бар. Келінім Анара екеуі үш перзент өсіріп отыр. Үлкендері Анита жоғары оқу орнын биыл бітірді, өзі менің бауырымда өскен болатын. Інім Асқардың баласы Алмасты екі жасында мен бауырыма басып едім, ол да үйлі-баранды азамат болды. Одан Ахметжан, Аслан, Алсу деген немерелерім бар. Бұлардан басқа жастай қайтыс болған жалғыз ағамның ұл-қыздары да өз перзенттерімдей менің айналамда. Олардың да әрқайсысы шаңырақ көтеріп, ұрпақтарын өсіріп отыр. Осының бәріне шүкіршілік айтамын.

Сұхбаттасқан: Бауыржан Қарағызұлы

ІІ БӨЛІМ«Өлең, мен сені аялап өтем!» (Ақын шығармашылығына шолу).

Мұғалім:Ақындық - киелі өнер. Өнер жолы - ауыр жол. Ақынның әлеумет алдындағы арқалар жүгі ауыр. Таң қаласың, еріксіз бойлай түсесің, ақындығына бас иесің. Ақынның сырласы да, досы да - поэзия.

Камила:Ф.Оңғарсынова «Өлең»

Дара күндерімнің,

Нала түндерімнің

Серігі болғаның үшін,

Сенімі болғаның үшін

Мен сені аялаймын.

Біреудің пасықтығынан,

Біреудің жасып мұңынан,

Жүрегім сыздаған кезде,

Жаным мұздаған кезде

Мен сені аялаймын.

Біреудің күлкісін көріп,

Бақыттың түр-түсін көріп,

Шаттанып қалған шағымда,

Жеткендей арман-сағымға,

Қуаныштан дірілдеп денем,

Алдыңа күлімдеп келем.

Ажалмен айқасқан сәтте

Қыршыннан жас көз ілгенін көріп,

Өткінші сезімдерді көріп.

Кешегі «доспын» дегеннің

Минутта жерінгенін көріп,

Кімнен өш аларымды білмей,

Кімдерге кінә тағарымды білмей,

Алдыңа лапылдап келем,

Жарылуға жақындап келем.

Өмірдің өткелдерінен

Қиындық көп көргеніммен,

Өртеніп от басқаныммен,

Өзіңмен қоштаспадым мен.

Күлкімді, жайлы күнімді,

Азапты, қайғы-мұңымды

Өзіммен бөліскенің үшін,

Қатем мен жеңістерім үшін,

Менің мынау қиындау тағдырым болып

О баста көріскенің үшін

Өлең, мен сені аялап өтем!

Мұғалім:Туған жер! Туған дала! Туған ел! Бұл ұғымдар – ақын жырындағы ең қасиетті, ең қастерлі ерекше жалынды леппен жырланатын, асқақ шабыттарға толы сезімдердің тақырыбы. Оның өлеңдерінің барлығы дерлік туған далаға деген перзенттік махаббаты басқа тақырыптағы өлеңдерінің арасынан ерекшеленіп, өзге өлеңдерді өзіне көгендеп жатады.

Туған жер, туған ауыл қымбат маған,

Ешкімге бұл сезімді былғатпағам.

Мен оның өзім ғана сезінетін

Қacmepлi қасиетін жырлап бағам.

Ол жерге деген менде сезім бөлек,

(жатпасын келгенімде өзімді елеп!)

Ал оның қасиетін сезу үшін