18–19 ғасырлардағы қазақ әйелдерінің қоғамдық мәртебесі

18-19 ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ ӘЙЕЛДЕРДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-САЯСИ МӘРТЕБЕСІ

Тарих пәнінің мұғалімі: Жүсіпова Ажар Мырзабайқызы

Жетекшісі: А.Мырзахметов атындағы

Көкшетау университеті халықаралық қатынастар,

тарих және әлеуметтік жұмыс кафедрасы

Ғылыми жетекші: п.ғ.м., аға оқытушы Құрманжан Д.

Қазақ қоғамында әйелдердің рөлі тарихтың әр кезеңінде ерекше болды. 18-19 ғасырлар – қазақ даласында әлеуметтік-саяси өзгерістердің күрт орын алған дәуірі. Бұл кезеңде әйелдердің мәртебесі дәстүрлі құндылықтар мен жаңа тенденциялар арасында қалыптасты. Бұл мақалада қазақ әйелдерінің әлеуметтік және саяси орны, олардың қоғамдағы рөлі қарастырылады.

1. Дәстүрлі қазақ қоғамында әйелдің орны.

Қазақтың рулық құрылымында әйелдердің статусы күрделі болды. Ерлерге қарағанда әйелдердің құқығы шектеулі болса да, олар отбасында, рулық шешімдерде маңызды рөл атқарды. Мысалы:

- Отбасындағы мәртебесі: Әйел бала тәрбиелеу, үй шаруасын ұйымдастыру арқылы отбасының негізін сақтады.

- Некелік қатынастар: Қалыңмалдық, аменгерлік (левірат) сияқты салттар әйелдердің тағдырын айқындады.

- Әлеуметтік құқықтар: Әйелдер мұрагерлік құқықтан айрылған, бірақ келіншек, жеңге ретінде ру ішінде беделге ие болды.

2. Әйелдердің саяси-әлеуметтік қызметі

18-19 ғасырларда қазақ әйелдері белгілі билер, батырлар, сұлтандар қатарында қоғамдық өмірге белсене араласты. Кейбір мысалдар:

- Бөбі ханша (Бопай ханша): Кенесары ханның әйелі ретінде ол хан ордасында саяси шешімдерге ықпал етті.

- Құрманғазының анасы: Атақты күйшінің өміріндегі ықпалы зор болған.

- Сұлтан-әйелдер: Ру басшыларының әйелдері ел арасында беделді болып, кеңесші ретінде қызмет етті.

3. Ресей империясының ықпалы және өзгерістер

19 ғасырдың екінші жартысында Ресейдің отарлық саясаты қазақ әйелдерінің әлеуметтік статусына өзгерістер әкелді:

- Діни және мәдени реформалар: Исламдық құқық (шариғат) әйелдердің мәртебесін көтерді, бірақ дәстүрлі әдет-ғұрыптар одан да күшті болды.

- Білім беру: Орыс-қазақ мектептерінде оқи бастаған қыздар жаңа мүмкіндіктерге ие болды.

18-19 ғасырларда қазақ әйелдерінің мәртебесі дәстүр мен өзгерістер арасында қалыптасты. Олар отбасы мен рулық қауымдастықта маңызды рөл атқарса да, саяси шешімдерде шектеулі болды. Дегенмен, Бөбі ханша сияқты тұлғалар әйелдердің қоғамдағы ықпалын көрсетті. Бұл кезең қазақ әйелдерінің құқықтары мен мәртебесін зерттеуде тарихи маңыздылыққа ие.

Әдебиеттер тізімі: