XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ әйелдерінің мәртебесі мақаласы

18–19 ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ҚАЗАҚ ҚОҒАМЫНДАҒЫ ӘЙЕЛДЕРДІҢ ӘЛЕУМЕТТІК-САЯСИ МӘРТЕБЕСІ

Тарих пәнінің мұғалімі: Жүсіпова Ажар Мырзабайқызы

Жетекшісі: А.Мырзахметов атындағы

Көкшетау университеті халықаралық қатынастар,

тарих және әлеуметтік жұмыс кафедрасы

Ғылыми жетекші: п.ғ.м., аға оқытушы Құрманжан Д.

18–19 ғасырлардағы қазақ қоғамы – көшпелі өмір салтына негізделген, өзіне тән әлеуметтік құрылымы бар дәуір. Бұл кезеңдегі әйелдердің қоғамдағы орны, олардың әлеуметтік және саяси өмірдегі рөлі – отбасылық қатынастармен, дәстүрмен, әдет-ғұрыппен тығыз байланысты болды. Әйел затына жүктелген міндеттер мен құқықтар қоғамда белгілі бір мәртебені қамтамасыз етті.

1. Әлеуметтік мәртебесі

Қазақ қоғамында әйелдерге отбасындағы, рулық және қоғамдық қатынастарда нақты рөл берілген. Негізінен, әйелдің мәртебесі оның шыққан тегі, тұрмыс құруы және отбасы ішіндегі орнына байланысты болды. Бай, билердің немесе төрелердің қыздары жоғары әлеуметтік сатыда тұрды. Сонымен қатар, әйел – отбасының ұйытқысы, шаңырақтың берекесін келтіретін тұлға ретінде қабылданды.

Әйелдер жастайынан еңбекке бауланып, тұрмыстық дағдыларды меңгерді. Қолөнер, киіз басу, кілем тоқу – әйел еңбегінің негізгі түрлеріне жатты. Ауыл-аймақтарда әйелдер арасында абыройға ие болған «ақ жаулықты аналар» мен «домалақ ене» типтес тұлғалар кең тараған.

2. Саяси мәртебесі

Қазақ қоғамында әйелдердің саяси билікке тікелей араласуы шектеулі болғанымен, олар маңызды саяси рөл атқарды. Мысалы, хан, би, батырлардың әйелдері кейбір саяси шешімдерге ықпал етіп отырған. Белгілі тарихи тұлғалар – Айғаным (Шоқан Уәлихановтың әжесі), Бопай ханым (Кенесары ханның қарындасы, батыр әрі серіктесі) әйелдердің саяси беделінің дәлелі бола алады.

Сонымен қатар, әйелдер дипломатиялық некелер арқылы да рулар мен жүздер арасындағы қарым-қатынасты реттеуге қызмет етті. Мұндай неке саяси одақтарды нығайтудың бір құралына айналған.

3. Құқықтық жағдайы

Дәстүрлі құқықтық нормаларда (әдет заңдарында) әйелдердің белгілі бір құқықтары мен шектеулері болды. Мысалы, «Жеті жарғы» заңы бойынша әйел құқығы белгілі деңгейде қорғалды, бірақ ерлермен тең дәрежеде емес. Әйелдерге қатысты қылмыстық істер – қыз алып қашу, әмеңгерлік, қалыңмал – сол дәуірдің әлеуметтік нормаларын көрсетеді.

18–19 ғасырлардағы қазақ қоғамындағы әйелдердің әлеуметтік-саяси мәртебесі күрделі және көпқырлы болды. Олар қоғамда толыққанды субъект ретінде танылмаса да, отбасында, қоғамда,…