9-сыныпқа арналған талантты химиктер сайысы

Асанбаева Маржан Бексұлтанқызы

Қызылорда облысы Шиелі ауданы

№157 Б. Пәрімбетов атындағы қазақ орта мектебінің

биология және химия пәндерінің мұғалімі

«Талантты химиктер» химиядан интеллектуалдық сайыс

(Сыныптан тыс жұмысқа дайындық 2 апта бұрын жүргізілді. Жоспар құрылды. Материалдар жинау үшін тапсырмалар бөлініп берілді. Жиналған материалдар іріктелінді. Слайдтар жасалды, тапсырмалар, сұрақтар дайындалды. Көрсетілетін көрініске сай киім дайындалды. Зал тақырыпқа сай безендірілді).

Сыныптан тыс жұмыстың мақсаты: оқушылардың химия пәні бойынша алған білімдерін толықтыру, дүние танымы мен түсінігін кеңейту, шығармашылығын дамыту, ізденуге бағыттау, химия пәніне қызықтыру.

Өткізу түрі: сайыс.

Көрнекілігі: интерактивті тақта (Power Point), химиялық тәжірибелер жасауға қажетті құрал – жабдықтар, ғалымдардың портреті мен киім үлгілері.

Жүргізуші – пән мұғалімі Асанбаева Маржан:

«Адам байлығының ішіндегі ең тамашасы – білім» деген екен шығыс ғұламасы Әбу Райхан әл Беруни. Бүгін біз 9 «А» және 9 «Б» сынып оқушыларының «Талантты химиктер» химиялық интеллектуалдық сайысты бастаймыз.

Сайысқа қатысушылар 2 топқа бөлініп сайысады: «Металдар» тобы және «Бейметалдар» тобы.

Сайысқа қатысушы сыныптардың біліміне, шеберлігіне әділ бағасын беретін әділ – қазылар алқасымен таныстыру. Сайыстың бағалануы. Әр тур 5 балдық жүйемен бағаланады.

Жүргізуші:

Сәлеметсіздер ме, құрметті ұстаздар мен оқушылар!

Химия пәні заттарды, олардың қасиеттерін, басқа заттарға айналып түрленуін қарастырады. Химия ғылым ретінде ХІХ – ХХ ғасырларда қалыптасып, өзінің басты ұғымдарын ұсынып, заңдарын ашты. Химиялық ұғымдар мен заңдар химия ғылымының, химия пәнінің теориялық негізі болып саналады. Химия саласында ғылым мен техниканың қарыштап өскендігі соншалық, өткен ХХ ғасырды – химия ғасыры деп атады. Химияның өнімдері біздің өміріміздің барлық саласында қолданылады. Ұлы ғалым М.В. Ломоносовтың сөзімен айтсақ: «Қайда қарасақ та, қайда көз жіберсек те көретініміз – химияның ғажайыптары... Химия адам ісіне құлашын кең жаяды...». Ия, химия біздің тұрмысымызға ауа тәрізді сіңісіп кетті. Қазіргі уақытта химияның көмегімен бір жағынан табиғат өркен жайып, гүлденіп жатса, адамдар оның игілігін барынша пайдаланып жатса, екінші жағынан, химиялық заттардың қоршаған ортаны бүлдіріп жатқанын да жасыра алмаймыз.

Химия пәнін дұрыс түсініп, терең ұғыну үшін осы пәнді жақсылап меңгеруге ұмтылу қажет. Сендердің бойларыңда химияға қызығушылықты, іздену мен шығармашылық қабілеттеріңді ояту мақсатында химия пәнінен сайыс өткізіп отырмыз. Олай болса,

Өмірге әр ғылым керегін ұғыңдар,

Қараңдар, жарандар, химиядай ғылым бар.

Ғылыммен осындай кеңейер білімің,

Ғылымның зер салып зерттеңдер сырын әр! –

деп 9 сынып оқушыларымен «Талантты химиктер» интеллектуалдық сайысын бастаймыз.

1-тур: «Қызықты тәжірибелер». Жарыс басталмастан бұрын екі топ тәжірибеге қажетті құрал – жабдықтарын сақадай сай етіп дайындап тұрады. Тәжірибені көрсетуші оқушы тәжірибені жасап көрсетеді және түсіндіреді. Әр топ 3 тәжірибеден көрсетеді.

«Металдар» тобының тәжірибелері

1. ОТСЫЗ ТҮТІН

Жасауға қажетті заттар: тұз қышқылы НСl, мүсәтір спирті NH4OH, екі шыбық.

Халық арасында «отсыз түтін жоқ, бұлтсыз жауын жоқ» деген мақал бар. Бірақ бұл барлық уақытта да дұрыс бола бермейді, өйткені химияның көмегімен отсыз түтін жасауға болады.

Ол үшін екі шыбықтың бірін тұз қышқылына, екіншісін мүсәтір спиртіне батырып, екеуін біріне – бірін жақындатайық. Осы кезде шыбықтардың түйіскен жерінен будақтаған қою ақ «түтін» шығады. Ал оларды бір – бірінен ажыратсақ, түтін басыла қалады.

Бұл көріністі бірнеше рет қайталауға болады.

Шыбықтардың түйісуінен тұз қышқылы мен мүсәтір спиртінің түтінденетін себебі – бұл екеуінің қосылуынан аммоний хлоридінің кристалдары түзіледі. Түтініміз осы аммоний хлориді кристалдары.

Тәжірибенің химиялық реакциясы: NH4OH + НСl = NH4Сl + H2O.

2. ЖАНБАЙТЫН ОРАМАЛ

Жасауға қажетті заттар: орамал, 10 мл этил спирті не ацетон, бір стакан су, темір штатив не темір қысқыш, сіріңке.

Орамалдың жанбайтынын дәлелдеу үшін орамалды стакандағы суға салып, шамалы сығады. Содан кейін екінші стаканда тұрған спиртке салып, тағы да шамалы сығады.

Енді орамалды қысқышпен ұстап тұрып немесе штативке іліп қойып, астынан от жағады.

Қысқышпен ұстап тұрған орамалды әрлі – берлі қозғап, көрермендерге көрсетеді.

Аздан соң от өшіп қалады. Орамал еш жанбағанын көрермендерге көрсетеді.

Орамалдың жанбау себебі неде? Өйткені орамалды алғаш суға батырғанда, ол өзіне суды сіңіріп алды. Спирт те орамалға сіңді. Спирт өте жанғыш зат болған соң, тез жанып кетті. Ол жанып болам дегенше орамал енді ғана кеуіп үлгергендікттен, жанған жоқ.

Тәжірибенің химиялық реакциясы: С2Н5 OH + 3О2 = 2СО2 + 3H2O.

3. СТАҚАНДА БАЛДЫР ӨСІРУ

Жасауға қажетті заттар: стакан, 50% натрий силикатының («сұйық шыны» немесе силикатты желім) 1 литрі, темір хлориді, мыс хлориді, кобальт хлориді, никель хлориді, марганец хлориді,

алюминий хлориді сияқты тұздардың ұсақ кристалдары.

Стаканның түбіне аталған тұздардың кристалдары салынады да үстінен натрий силикаты ерітіндісі ернеуінен баяу құйылады.

Біраздан кейін стаканда «түрлі түсті балдырлар» өсе бастайды: темір тұзынан қоңыр, кобальт тұзынан көк балдыр және т.б.

Ерітіндіде «балдырлардың өсуі» мына құбылысқа байланысты:

Натрий силикатына салынған тұз кристалдарының сыртын жұқа қабыршақ баса бастайды. Бір бағытта туатын диффузияның әсерінен су молекулалары қабыршақтың ішкі қабатына өтеді де, ішкі қысымның күшеюінен қабыршақ жарылады. Қабыршақтың жарылған жерінен тұздың ерітіндісі жалпы ерітіндіге өтіп, ол тағы да жұқа қабыршақпен жабылады. Бұдан кейін жоғарыдағы әсерден қабыршақ тағы да жарылады. Осылайша «балдырлар тармақталып өсе береді, өсе береді».

«Бейметалдар» тобының тәжірибелері1. ФАРАОН ЖЫЛАНЫ

Жасауға қажетті заттар: 1 түйір құрғақ сирт таблеткасы, 4-5 түйір кальций глютанатының

таблеткалары, сіріңке.

Көтергіш стол үстіне отқа төзімді асбест төсеме қойып, ортасына құрғақ спирт таблеткасын қояды. Оның үстіне 3 түйір кальций глютанатын орналастырып болған соң, сіріңкемен тұтатады.

Құрғақ спирт жанған сайын кальций глютанаты да жанып, оның күлінің қаңғасы көбіктеніп, көтеріліп, жан – жаққа қарай «басын қозғалтқан жыландай» өсе береді.

2. ТҮРЛІ – ТҮСТІ КӨБІКТЕР

Жасауға қажетті заттар: 3-4 цилиндр, марганцовка, ферий ыдыс жуғышы, әр түсті тағамдық бояғыштар, су, сутегі асқын тотығы.

Ыдыстарға су құйып, әрқайсысына үстінен марганцовка мен бояғыштарды салып араластырады.

Сосын түрлі түсті ерітінділердің үстіне ферий сабынынан құяды да, әрқайсысына сутегі асқын тотығын тамызады.

Сонда түрлі – түсті көбіктер ыдыстан асып, төгіліп жатады.

3. КӨРІНБЕЙТІН БОЯУ

Тәжірибеге қажетті заттар: 1%-ті фенолфталейннің спирттегі ерітіндісі, тозаңдатқыш, соданың 5%-тік ерітіндісі немесе сілтінің әлсіз ерітіндісі, тұз қышқылының сұйытылған ерітіндісі, бір парақ қағаз, акварель шөткесі.

Фенолфталейннің ерітіндісіне плакат перосын батырып, бір парақ қағазға химия» деген сөзді жазады. Бұл кезде спирт қағаз бетінен лезде ұшып кетіп із қалмайды.

Қағаз кепкеннен кейін, тозаңдатқышпен қағаз бетіне соданың не сілтінің судағы ерітіндісін бүркілейді.

Сонда қағаз бетіне «химия» деген жазу қызғылт түске боялып, айқын көрініп шығады.

Осының артынан қағазға тұз қышқылы ерітіндісімен бүріксе, әлгі бояу лезде жойылып кетеді.

Міне осылай қағаздағы жазуды бірнеше рет кетіріп, бірнеше рет қайта жазуға болады.

Қағаз бетінде қызғылт түсті жазудың пайда болуы сілтілі ортада фенолфталейннің түсін өзгертіп, қызғылт реңк көрсетуіне байланысты. Қышқылды ортада фенолфталейн түссізденеді.

2-тур: «Презентация байқауы» - «Металдар» тобы: «Ерекше металдар»,

- «Бейметалдар» тобы: «Ерекше бейметалдар»;

(Презентацияны интерактивті тақтадан көрсете отырып қорғайды).

3-тур: «Сен – маған, мен - саған сұрақ қоямыз» - әр топ 15 сұрақтан дайындап келеді;

4-тур. «Қызық екен» сұрақтары (Тапсырмалар слайдта көрсетіледі. Топ жауап берген соң Жауапты толықтыру беті ашылып, дұрыс жауап көрсетіледі және жауапты толықтырады).

«Бейметалдар» тобына тапсырмалар

1. Түсі де жоқ, көрінетін тұманды,

Исі де жоқ көңіл ашар ұнамды.

«Көңілдеткіш» қандай газды білесің,

Қасиетін осының кім ұға алды?

Жауап нұсқалары: А) Оттегі; В) Азот (ІІ) оксиді; С) Көмір қышқыл газы.

Жауапты толықтыру: «Түсі де жоқ көңіл ашар ұнамды» - деген газ азоттың шала тотығы NO. Оны оттегімен араластырып, жеңіл – желпі операциялар жасағанда қолданады. Бұл газбен дем алса, адамның жүйке жүйесін жақсартып, сергітеді. Сондықтан мұны «көңілдендіргіш газ» деп атайды.

2. Алғаш болды белгілі,

Күнде қандай элемент?

Одан кейін біз оны,

Жерден зерттеп тауып ек.

Жауап нұсқалары: А) Сутегі; В) Гелий; С) Темір.

Жауапты толықтыру: Алғаш Күннен, соңынан Жерден табылған гелий элементі. Элементтің атауы Күннің құрметіне Гелий (грекше гелиос – Күн) деп аталған. Рамзай және Траверс деген ғалымдар сирек кездесетін «клевейт» деген минералды қыздырып, одан газ алады. Оның спектрі Локьер ашқан гелийге ұқсас болып шығады. Гелий Жерден табылудан бұрын Күннен табылған.

3. Кейде қатты тас тілген болаттын да,

Кейде жұмсақ қолға алсаң қалад таңба.

Бар ма элемент осындай табиғатта,

Аташы, тағы ойланып, ұзақ таңға?

Жауап нұсқалары: А) Кремний - корбарунд; В) Көміртегі – алмаз бен графит; С) Хром.

Жауапты толықтыру: «Кейде қатты тас тілген болаттын да, кейде жұмсақ - қолға алсаң қалад таңба» - деген көміртегінің өзгерген түрлері алмаз бен графит. Алмаз өзінің сапасы жағынан металдан да қатты. Ол металдарды жонуға, әйнектерді тілуге және т.б. қолданылады. Ал, графит – өте жұмсақ зат, қарындаш жасауға және басқаларға пайдаланылады.

4. Судан қопарғыш зат жасауға бола ма?

Жауап нұсқалары: А) Күкірт қышқылының үстіне су құйсақ қопарылады;

В) Су ешқандай қопарғыш зат емес;

С) Суды электр тогымен айыру арқылы қопарғыш зат алынады.

Жауапты толықтыру: Суды электр тогымен сутегіне және оттегіне ажыратып өопарғыш қоспа даярлауға болады. Мұндай қоспаны күркіреуік газ деп атайды.

5. Атақты геохимик, академик А.Е. Ферсман «фосфор – тіршілік пен ақыл-ой элементі» деген болатын. Ғалымның бұлай деуінің себебі не?

Жауап нұсқалары: А) Адам мен жануар сүйегінде, миында, бұлшықеттерде болады;

С) Адам мен жануар сүйегіндегі кальций ортафосфаты құрамында фосфор бар;

Д) Хромосомада болатын ДНҚ құрамында болады.

Жауапты толықтыру: Фосфор жануар мен адам сүйегінде, бұлшықетте, ми ұлпаларында болады. Мидың қызметі, бұлшықеттің қимылы фосфор қосылыстарының химиялық өзгерістеріне байланысты. Фосфор адамның жадын жақсартады. Массасы 70 кг адам денесінде шамамен 800 г фосфор болады. Фосфор адам сүйегінде 600 г, ет ұлпасында 56 г кездеседі. Ағзаға фосфор нан, асбұршық, балық, ірімшік сияқты тағамдармен түседі. Осы себепті күнделікті ас мәзірінде балық пен сүт өнімдері болуға тиісті.

«Металдар» тобына тапсырмалар

1. Күмістей түсі жылтыр өзі сұйық,

Қандай металл құрал жасар оны құйып.

Жауап нұсқалары: А) Темір; В) Сынап; В) Алюминий.

Жауапты толықтыру: Сырт қарағандва сынап күміс түсті жылтыр, сұйық металл. Ол – 39 0С-та қатады, 357 0С-та қайнайды. Сынап көптеген металдарды өзінде еріте алады. Металдар сынапта ерігенде амальгама деп аталатын сұйық немесе қатты құйма түзіледі. Ол түрлі құралдар жасауда пайдаланылады.