Абай әлеміне саяхат туралы қазақ тілі мақаласы 4 сынып

АБАЙ ӘЛЕМІНЕ САЯХАТ

Шотояхова Хадиша Жахаевна, қазақ тілі

және әдебиет мұғалімі

«Қостанай қаласы әкімдігінің

білім бөлімінің№16 орта мектебі» ММ

Аңдатпа

Абай әлеміне саяхат дегенде, оның әлемі әр түрлі әдебиет жанрларынан тұрады, солардың әрқайсысына тоқталып, ондағы ең негізгі ойларды анықтап, ұлы ақынның шығармашылығының ерекшелігін көрсету.

Аннотация

Мир Абая состоит из различных жанров литературы, путешествие в мир Абая, по крайней мере в нашем случае означает, рассмотрение каждого жанра в которых творил Абай, определение его основных идеи, выявление особенностей творчества великого поэта.

Әрбір халықтың өзіндік рухани негізі бар. Қазақ халқының санасында Ұлы Абайдың шығармашылық мұрасы осындай іргелі негіз болып табылады. Абайдың барлық шығармашылық мұрасы этика мен мораль мәселелеріне арналды, сондықтан оның мұрасы әрқашан біздің рухани байлығымыз болып қала береді. Бүгінде рухани жаңғырудың маңыздылығына, халықтың үздік дәстүрлеріне жүгіну қажеттігіне баса назар аударылуда. Бұл тұрғыда Абай Құнанбаев мұрасының құндылығы да зор. Оның көзқарастары, ойлары, сан қырлы шығармашылығы бүгінгі күні де өзекті.

Сыршылдық сипаты айрықша көрінетін көңіл күйі лирикасы – Абайдың қазақ поэзиясына қосқан аса құнды жаңалықтарының бірі. Өзі сыршылдық лирика болған соң онда қуаныш та, қайғы-мұң да, күйініш те – бәрі болатыны заңды құбылыс қой. Көңіл күйі лирикасында ақынның өз жан дүниесінде сезінуі әсіресе айқын және әлдеқайда толық көрінеді. Осыған орай лириканың бұл түрі ауызша әдебиет дәстүріне жақын ақындардың өлең-жырларынан гөрі жазба поэзияда кеңінен орын алады. Абайдың бұл салаға жататын өлеңдерінде мұңлы сарын басым болса, ол оның сыршылдығы қоғамдық құбылыстарды бағалаудағы сыршылдығымен астасып жатқандықтан.

Абайдың табиғат лирикасы үлгісіндегі өлеңдерінде ақынның ой-сезімі, жан дүниесі де терең ашылған. Ол өзінің шығармаларында жыл маусымдарын: қысты, күзді, көктем мен жазды қайталанбас, соны бояулармен бейнелеп берді. Туған ел табиғатын сипаттауда оның суреткерлік шеберлігі айқын аңғарылады. Абай пейзажды адамның тұрмыс кешетін табиғи ортасы, мекен-жайы ретінде ала отырып, әлеуметтік өмірмен, қазақ халқының көшпелі тұрмысымен тығыз байланыстыра көрсетеді.

Махаббат лирикасына жататын өлеңдері тақырыбы жағынан, көркемдік сипат-өзгешелігі жағынан да сан алуан. «Жарқ етпес қара көңілім не қылса да», «Ғашықтық, құмарлық пен – ол екі жол» таза махаббат сезімдерін қастерлейтін өлеңдер болса, «Мен сәлем жазамын» – ғашығына деген сағыныш сезіміне толы мұңды өлең. Ал «Қор болды жаным» тіпті сағынышты, зарлы өлең деуге де лайық, бірақ қайғы мен үміт аралас келеді. Махаббат лирикасының ең таңдауларының бірі – «Көзімнің қарасы» үнемі әнге салып айтылып жүретін, халық арасында кең тараған өлең. Осы баршаға мәлім, көпшілік аузынан түсірмей айтып жүретін өлеңнің жанрлық түрі жағынан ерекшелігі қандай десек, оны бір сөзбен бір қырынан ғана келіп айта салу жеткіліксіз болар еді. Неге десеңіз бұл өлеңнің өзіндік өзгешелігі мол. Ғашығына ынтызарлығын, махаббат сезімін тебіреніп айтуы, қыздың сұлулығын, жарасымды мінезін көркемдеп бейнелеуі жағынан оның сәлем хат түріндегі өлеңге жақын келетін тұстары аз емес.

Абайдың аудармалары тоқталып өтейік. Қазақ оқушысы Абай арқылы Лермонтовтың талай ірі, терең сырлы, көркем жырларымен танысты. Оның ішінде – «Қарасам қайғыртар жұрт», «Жалау», «Жартас», «Қанжар», «Теректің сыйы», «Босқа әуре боп», «Жолға шықтым» сияқты талай-талай терең сезім, үлкен көрік, ірі толғаудың жырлары бар. Лермонтов арқылы Гетенің – «Қараңғы түнде тау қалғып» дегені, Байронның «Альбомға» дегені сияқты батыс ақындарының сезім, сарындары қоса аударылған жерлері де бар.

Абайдың Лермонтовтан аударғандары – негізінде әлеуметтік өмірдің көлеңкелі жақтарын, еріншек, белсенділігі жоқ адамды сынайтын шығармалар, азамат ақынның образын бейнелейтін және өлең-жыр жайындағы шығармалар, жалғыздығын, бірақ оған мойымайтын беріктігін айтатын шығармалар [17, 357].

Крылов мысалдарын қазақ тіліне аударып, біздің халықты оның мысалдарымен ең алғаш таныстырушы Абай еді. «Есек пен бұлбұл», «Қарға мен түлкі», «Бүркіт пен қарға», «Шырылдауық шегіртке» сияқты мысалдарын аудару арқылы Абай Крыловты өз халқына танытты.

Крыловтың мысалдары қазаққа да соншалықты ұғымды, жақын, ұнамды мысалдар болып кетті. Өйткені Крылов мұрасы тек орыс халқы емес, бүкіл өнерлі адам баласына ортақ мұра. Орыс халқының барлық адам баласының өнер, әдебиет қорына қосқан асыл қазыналардың ішінде ерте ұғынып бағалаған ақынның бірі данышпан Абай [23, 28].

Мысал өлеңде сан алуан жан-жануар, аң-құстарды, жәндіктерді іс-әрекет үстінде бейнелеу, тілдестіру, айтылған жайдан ғибратты түйін түю және осы орайда жасанды, жаттанды ақылгөйлікке әуестенбей, терең мағыналы қоғамдық ой қорыту үлкен ақындық шеберлікті, талғампаздықты танытады. Абайдың мысал өлеңдерінен осындай қасиеттерді, әсіресе ақынның әзілдеуге, мысқылдап келемеждеуге, сықақ етуге шеберлігін айқын байқаймыз.

Орыс классиктерінің ішінде Абайға үлгі беріп, үлкен ұстаздық еткен ең үлкені – Пушкин. Бірақ осы жайды сыртқы белгіден, аудармадан ғана іздеу керек емес. Оны зерттеп, үңіле қарап барып қана түсінуге болады. Біз әуелі Абайдың Пушкиннің өзінен аударған – «Татьяна, Онегин хаттарына» келейік [23, 12].

Абайдың қазақ ұғымының табиғатын соншама сергек ескертетіні таң-тамаша қалдырады. Пушкин Татьянасының: «Хоть редко, хоть в неделю раз / В деревне нашей видеть вас», дейтін жерінде Абайдың Татьянасы: «Шыдар ем күйіп мен жанып, / Айында бірер көрсем де» дейді. Неге? «Аптасына» дегізбей-ақ қойсын, ол кезде қазақ бұлай сөйлемеген, «жұмасына» демейтіні қалай Абайдың? «Неделяның» «ай» емес, «апта» екенін білетіні шүбәсіз ғой. Демейтіні – Абай өз жырын қазақ ауылындағы қыз-бозбалаға арнап жазып отыр. Дала дегеніңіз деревня емес, тым құрығанда апта сайын бір рет, жексенбіде жұрттың бәрі шіркеудегі мінәжатқа жиналып жататын. Иен далада адамдар айында бір көріссе де қуанып қалысады. Әсіресе, қыз бен жігіт сирек ұшырасқан. «Жұрт жамандар жатқа жорып» – мұны қазақ баласы ұдайы ұмытпайды. Сөз арасында айта кетелік: даладағы қазақтардың жолыққанда амандық-саулықты тым-тым тәптіштеп сұрап қалатыны ол кісіні осыдан енді біразға дейін көрмейтінін білгендіктен болса керек... [24, 185].

Әуезовтің өзінде ақынның осы Онегин образын өзінше пайымдауы туралы сәл біржақты пікір қалыптасып кеткен сияқты. Қараңыз: «Абай Пушкиндікінен бөлек етіп, опасыз жігіт етпей үлгілі жігіт, биязы қыз шығарды. Сүйіссең осылай сүйіс деген нәтиже шығармақ боп Пушкин шығармасының қонысын да, құбылысын да өзгертіп жібереді» [29, 271].

Абай Онегинді идеал тұлғаға айналдырып жырлағандай әсер қалады бұл пікірлерді оқып отырсаңыз. Олай айтуға, әрине, негіз жоқ емес. Абай Онегинді Пушкиндегіден әлдеқайда жоғары көтере түскені рас. Дегенмен, Абай Онегиннің бойында Пушкин жасаған образдағы қайшылықтардың барлық дерлік сақталғанын мойындамауға тағы болмайды [30, 71].

Түгелдей алғанда Абай аудармалары қазақ поэзиясының өркендеп өсу жолындағы зор табыс болды. Олардың өткен ғасырда қазақ сөз өнеріне мол жаңалық әкелген тарихи мәнін былай қойғанда, қайталанбас көркемдік сипаты да ешқашан кемімейтін айрықша құндылығын таныта алады.