Абай дәстүрі және Шәкәрім ашық сабақ 10 сынып

Сабақтың тақырыбы: «Абай дәстүрі және Шәкәрім» Сабақтың білімділігі: Шәкәрім реализмі – Абай реализмінің заңды жалғасы екендігін, яғни Шәкәрім Абай Құнанбаевтың реалистік дәстүрін, стилін әрі қарай жалғастырушы екенін жан- жақты салыстыра отырып, оқушыға байқату, ұқтыру, түсіндіру, қортындылау.

Тәрбиелігі: Гуманистік, адамгершілік, еңбек, имандылық тәрбиесін беру.

Шығармашылығы: Абай, Шәкәрім шығармашылығын сүйіп оқуға, қадірлеуге, асыл мұрасындай есте сақтауға баулу.

Сабақтың көрнекілігі:

1.Абай портреті 2.Шәкәрім портреті 3.Абай шығармаларының жинағы 4.Шәкәрім шығармаларының жинағы 5.Абай, Шәкәрім өлеңдерінен үзінділерді жазылған сөздер (таблицалар)

6.Қазақстан картасы – Семей 7.Магнитофон. Әндер. Абай, Шәкәрім әндерінің касетасы 8.Видиокасета. Теледидар. «Абай ұрпағының қасіреті». Мәриям Мұхам-меджанова баяндайды. Абай туралы

9.Абай және Шәкәрім ата – тегі жайлы схема 10. Шығыс ақындары шығармаларының жиынтығы

11. Орыс ақындары А.Пушкин, Ю.Лермонтов, И.Крылов, Л.Толстой портреттері.

12. Сөзжұмбақ. «Шәкәрім Құдайбердіұлы», «Абай Құнанбаев» Оқушылар шығармашылығы. Пәнаралық байланыс: Ән, география, тарих. Сабақтың әдісі: Сын тұрғысынан ойлау. Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру, сабақ мақсатымен таныстыру. Сыныпты 3 топқа бөлу. ІІ. Жаңа сабақ: «Абай дәстүрі мен Шәкәрім» ІІІ. Құдайбердіұлының шығармашылығын қортындылау. І-бөлім Ақындар жайлы мағлұматтар. Сабақты Шәкәрімнің «Жастарға» деген өлеңін жатқа айтқызудан бастадым.

Үзінді:

Кел, жастар, біз түрлі жол табалық, Арам, айла, зорлықсыз мал табалық Өшпес өмір, таусылмас мал берерлік, Бір білімді данышпан жан табалық... Жүз айтқанмен, өзгенің бәрі надан, Жалынарлық Абайға, жүр, барарлық.

Ол өлеңде жастарға өшпес өмір, таусылмас мал берелік бір білімді данышпан табалық дей отырып, өлеңде нағыз ғалым, данышпан Абай екенін айтады.

Мынау кімдер? Оқушылар айтады: Абай, Шәкәрім портреттін көрсету. Абай мен Шәкәрімнің ата- тегі жайлы схеманы көрсете отырып, оқушыларға айтқыздым. Қазақстан картасынан кәне қайсың Абай, Шәкәрімнің туған жерін айтып, көрсетесіңдер дей отырып, оқушыларға айтқызып, көрсеткіздім.

Абай, Шәкәрім шығармалары жинағын көрсету. Абай қандай шығыс ақындарын оқыды? Шәкәрім қандай шығыс ақындарын оқыды? Олар Физули, Сағди, Хожа Хафиз, Науаи, Фердаусиді оқыды. Шәкәрім Физулидің «Ләйлі – Мәжнүн» поэмасын аударды.

Абай қандай орыс ақындарын оқыды, аударды? Пушкин, Лермонтов, Крыловтың поэмаларын көп аударды. Шәкәрім қандай орыс ақындарын оқыды, аударды? А.Пушкин, М.Лермонтов, Л.Толстой, Н.Некрасов шығармаларын оқыды. А.С.Пушкин, Л. Толстойдың шығармаларын аударды.

ІІ-Бөлім. Әдебиет теориясы Өлең тақырыптары, өлең құрылысы, тілі жайлы Шәкәрім – Абай дәстүрін жалғастырушы деп айтамыз. Оған дәлел өте көп. Соның бірі Абайдың шығармаларының, оның ішінде өлеңдерінің тақырыптарына тоқталайық

Шәкәрім поэзиясы - өзінің көркемдік бар асылымен Абай стилін, реалистік дәстүрін дамытқан бай мұра. Абайдың реалистік дәстүрі – Шәкәрім шығар-маларының негізгі идеялық – көркемдік нысанасы. Шәкәрім өзінің ізгі ойларын, халқына деген ақ, адал көңілін өлеңмен өрнектеген ақын. Қай тақырыпты жырласа да, ол Абайдың гуманистік идеясы үлгісінде, реалистік тәсілмен жеткізуге күш салады. Ағартушылықтың бірден – бір жолы халықтың санасын ояту деп түсінеді. Сондықтан да ақын адамгершілік имандылық ар-ождан, ақыл мен іс істеу, адалдық әділдік, бірлік, еңбек, өнер - ғылымдарды насихаттау мәселелеріне айрықша көңіл бөледі. Шәкәрімнің ұстазы Абай жастарды, елді оқуға, білімге, ғылымға шақырды. Шәкәрім де осы дәстүрді жалғастырды.

Абайдың осы тақырыптағы қандай өлеңдерін білесіңдер, атап жіберіңдер дегенде оқушылар:

«Ғылым таппай мақтанба», «Жасымда ғылым бар деп ескермедім», «Әсемпаз болма әр неге», «Интернатта оқып жүр» өлеңдерін атайды.

Ал бұл тақырыпта Шәкәрімнің жазған өлеңдерін ата дегенде оқушылар «Жастарға», «Ашу мен нысап», «Талап пен ақыл», «Насихат», «Сен ғылымға», «Адам немене?» т.б. өлеңдерін атады.

Ғылымның артықшылығын көрсететін Абайдың бір өлеңінен үзінді оқыңдар дегенде оқушылар «Ғылым таппай мақтанба» өлеңінен мына үзіндіні оқыды.

Ғылым таппай мақтанба, Орын таппай баптанба, Құмарланып шаттанба... Ойнап босқа күлуге ... Өсек, өтірік, мақтаншақ, Еріншек, бекер мал шашпақ. Бес дұшпаның білсеңіз, Талап, еңбек, терең ой Қанағат, рахым ойлап қой Бес асыл іс көнсеңіз Болмасаң да ұқсап бақ, Бір ғалымды көрсеңіз, Ондай болмақ қайда деп... Шәкәрімнің өлеңдерінен ғылымның артықшылығын көрсететінін бір үзінді келтіріңдер дегенде оқушы «Ашу мен ынсап» өлеңінен үзінді оқыды.

Ей, еріншек, жүзі қара Не қылмадың сен маған? Сенің қылған ісің ғой, Қаракетсіз надан ғой, Ел саңырау надан ғой, Құлағы мен көзін аш, Оқу оқыт, ғылым жай, Насихатты сөйтіп шаш. Газетке жаз кітап жаз. Бастыр, оқыт, қазаққа... Өлең құрылысында қандай ұқсастықтар бар. Абай мен Шәкәрімнің өлең құрылыстарына келейік. Шәкәрім Абайдың реалистік дәстүрін жалғастырушы дедік.

Онысын өлең құрылысын салыстыра отырып та байқаймыз, көз жеткіземіз. Абай қазақ өлеңдеріне таза 8 буынды, 6 буынды, аралас ұйқас буынды өлеңдердің бірнеше түрін, сондай – ақ шалыс, егіз, аралас түрлерін кіргізгенін, сондай ақ Шәкәрімде осындай 8, 6 буынды өлең түрлері бар екенін көреміз деп оқушылар жауап берді.

Нақты мысалдар келтіріңдер, өлең үзінділерінен дегенде Абайдан 6 буынды өлең түрінен мына үзіндіні оқыды.

1- оқушы:

Қара сөз, имек қас - А Қараса, жан тоймас - А Ауызың бал, қызыл гүл - Б Ақ тісің кір шалма - А 8 буынды өлең түріне мысал келтір дегенде 2-оқушы мына үзіндіні оқыды.

Есіңде бар ма жас күнің - А