Шәкәрім мен Нарманбет шығармашылығы, 10 сынып

Шәкәрім мен Нарманбет – тар жол тайғақ кешу жолдары

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бас кезінде қазақ әдебиетіне өзіндік өрнек пен өрелі ой қосып, ұлт ояну идеясын шығармаларына тақырып етіп, ел ертеңі үшін шарқ ұрған алаш арыстарының бірі – Нарманбет Орманбетұлы.

Ауыз әдебиетінің бай мұрасымен сусындап, Абайдың өлең ғибратын бойына жинаған Нарманбет шығармалары толықтай жиналып, зерттеліп, өз бағасын алып, өз биігінен танылып болған жоқ. Нарманбет туындылары сол заманның объективті шындығын, сол қоғамнаң болмысы мен бітімі. “Жаңа ғасыр басындағы әдебиетте әдебиетте есімдері берік қалыптасқан Сұлтанмахмұт Торайғыров, Мұхаметжан Сералин, Сәбит Дөнентаев, Бернияз Күлеев, аракідік аталып жүрген Шәңгерей Бөкеев, Ғұмар Қарашев,Нарманбет Орманбетов, жарты ғасыр араға салып оралған бес алып творчестволары сабақтастыра, салыстыра байланыстырыла зерттелгенде ғана іс нәтиже бермек.” [10.12]

Ақын шығармашылығының қазақ әдебиетіне қосқан үлесі мен стиль ерекшелігін анықтап тану үшін Абайдың ақын шәкірті Шәкәрім мұраларымен салыстыра, сабақтастыра қарастырмақпыз.

Шәкәрім мен Нарманбет – тар жол тайғақ кешу жолдары ұқсас, ақындық кредолары мен азаматтық позициялары бір болған қазақ әдебиетіндегі кесек құбылыс.

Ең алдымен, екі ақын да ұлы кемеңгер Абайдың ақындық мектебінің ардагер шәкірттері барша әдебиет сүйер қауымға аян. Нарманбет Орманбетұлы Мұхтар Әуезов өлшем берген “Абайдың нағыз толық мағынасындағы шәкірті” болмаса да [11.244] Абай өлеңдері мен қара сөздерін басшылыққа алып, өнері мен өміріне ұстаз тұтқан. Ұлы ақын оған тікелей тақырып беріп, өлеңін сынап – түзеп, жазу жолына, ақындық кемелдікке жетуге, кесте мен келісімді жарастыруды ұдайы дерлік үйретіп отырмаса да шығармаларына мән беріп, ұстаздық бейіл беріп, тіпті өлең кемшілігіне емшілік те жасап, творчестволық кемелденуге жол көрсетіп отырған.

Кейбір ел аузынан жеткен дерек көздері бойынша ұлы суреткер ақын Абай мен Нарманбет Қарқаралыда кездесіпті деген сөз де бар. [12.256] Ұлы ұстаз Шәкәрімнің “Кәрілік” өлеңінде кешірімсіз қатты сын жасаса, Нарманбеттің “Ақыл бір алтынға ұқсас доп – домалақ” өлеңіне ұстаздық түзеу енгізіп, өлең табиғатына көркем образдылық береді. Саралай айтсақ, Нарманбет нұсқасындағы:

Нәпсі – жел, көңіл - өзен, толқын ұрған,

Ми – патша, ақыл – дария кеңес құрған

Тауфиксіз ақыл мақұл болмайды екен,

Ақылды ақымаққа емес құрбан, -

деп келктін осы бір шумақты – Абай былайша қайта құрайды:

Сөз - самал, өлең – дария толқын ұрған,

Ми – патша, ақыл – дария кеңес құрған

Ғылымсыз ақыл мақұл болмайды екен

Білмесен құр суретсін бекер тұрған.

Шумақтың шынайылығы мен шымырлығына шырай кіргізіп, аз өзгеріспен үлкен өрнекті кесте беріп қана қоймаған, сонымен бірге өлеңнің идеялық мәні мен дүниетанымдық мазмұнына түбегейлі өзгеріс берген. “ Патша – Естен ізгі хабар жеткізуші елші – жолаушы – қонақ ретіндегі Сөз (ТІЛ, ОЙ) [13.6] болы келетін түркілік ес таным ғылымына тұжырымдама жасаған. Аңқыр естің көрінісі самал сөз екенін, ой жаршысы тіл екендігін танытады. “Бұл ұстаздың шәкіртіне нем құрайды қарамағандығын аңғартса керек”[14.144]

Міне, Шәкәрім мен Нарманбеттің әуелгі сабақтастығы Абайдай ұлы ақынның өнегесін алып, түзеуін көріп, ақындық мектебінің тағылымын алғандығында, ақындық мектебінің айтулы шәкірттері болғандығында. Жоғарыда аталған осы бір өлең шумағын жазушы әрі Нарманбет шығармашылығының зерттелуіне өзіндік үлес қосып жүрген Әмен Әзиев өзгеріске ұшыраған түрін келтірді. Нарманбет “Ақыл бір алтынға ұқсас доп- домалақ” өлеңінде көңілді өзенге балап, символ қылып келтіруіндегі басты мән – көңіл табиғатының өзендей толқын ұра, теңіздей тебіреніске түсетіндей үміт пен мұңының ауыспалы әткеншек тербелісін танытқандығында. Ал, “толқын қуған өзен” көңіл суретін ашпаса керек-ті. Әуелгі нұсқа шумақтағы “тауфиқсыз”сөзі мен “қанағатсыз” сөзі мәндес болғанмен, қанағатсыз сөзі буын саны жағынан артық келіп, үшінші тармақтағы бунақ санын асырып, өлең оралымын бұзып тұр. Әрі Нарманбеттің стиліне кітаби ақындар тілі тән. Нарманбет шығармаларының ел аузынан жиналуы кезінде осындай бір өлеңнің әр түрлі өзгерісті түрмен жиі кездесетінін айта кетудің артығы жоқ.

Рухани үндестік тапқан қос ақынның және бір сабақтастығы шығарма табиғатының ішкі үйлесімі мен тақырыптық бірлігінде болса керек. Ел басына төнген ауыр күн мен замана зобаландары екі ақын шығармаларына ортақ өзек, дертті күй болып енген.

“Халықтың мұңын мұңдап, алдын болжап, бұқаралық сана сезімді жөнге бастау ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіне Абай тағылымы дарытқан өзекті қасиет. Қоғамдық ортадағы қауырт өзгерістер бірінші орыс революциясы, орталықта бұралқы тобырғ айналған шаруаларды қаптата, қазақ даласына айдаған обыр – озбыр столыпиндік саясат көздің жасы мен жүректің қаны намысты оятып, жігерді жанған 16 жыл - осының бәрі бұл кезеңдегі көркем ойдың толайым мазмұны Нарманбет ақынныңда қадам қайраты нақ осы шеңбердегі өміршең мәселелерді ағартушы -демократтық тұрғыдан қозғауға жұмсалған.” [14:..]

Патшалық Ресейдің отаршылдық пиғылына ашынған ақын ойы ендігі езгіні ертеңінің есесіне қалдырмс үшін, жырымен жұрт намысын жанып, ұлт ояну идеясын барша өлеңінде байрақ қылып көтереді.

Сахараға қарасақ,

Жайылды қойдай халайық,

Бейқамына қарасақ,

Қасқыр жеуге лайық.

Көңіл сезді көп көріп,

Айтпй қайтіп шыдайық!

Балаларды оқытып,

Көңіліне өнер тоқытып,

Талап қылп сынайық.

Қаршыға аңдып қоянды,

О да шошып оянды,

Талап етер күн туды,

Кел, ұйқыдан тұрайық!, -

деп 1905 жылғы ел жайын, отаршылдық қаупі мен ағартушылық шақыруын көрнекі түрде жырлап бере келе ұлт ұйқышылдығы мен бұйғылығын серпуге шақырады. Шәкәрімде де елдің ұйқыдағы халі мен заман сұмдығы шығармаларына доминантты тақырып етіп алған. Шәкәрім:

Көретін көзі жоқ,

Ұғатын сөзі жоқ.

Қазақтың бұл күнде,

Аты бар, өзі жоқ.

Түзелер кезі жоқ,

Түзетер тезі жоқ.

Жер жүзі халқының,

Қазақтан езі жоқ. [15.170]

-деп сол кездегі ел бейқамдығынан шошынады, түңілді. Зар заман ақындарындай ел ертеңіне күңірене қарайды. Нарманбет пен Шәкәрімге дейін сонау Бұқардан бастау алып, Дулат, Шортанбай, Мұрат, Әубәкірлердің шығармаларындағы зарлы сарын, зар заманның мотиві болған әлеуметтік себеп неде, кер замана сыры не? Ол себеп – сол…