Абай мұрасы туралы ғылыми жұмыс

Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі

Оңтүстік Қазақстан облысы

Мақтарал ауданы

«Жібек жолы» орта мектебі

Ғылыми жұмыстың тақырыбы:

Бағыт: Қазақстанның тарихи ескерткіштері және

болашақ дамуы бар саяхат маршруттары

Секция: Қазақ тілі мен әдебиет

Ғылыми жетекші:

Абиева Аякөз

Жетісай 2018 ж

Мазмұны

І. Кіріспе . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .3

а) Абайтану тарихы, зерттелуі, ғылыми жұмыстың мақсаты, мәні . . . . . 4

ІІ. Негізгі бөлім . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5

а) Абай ақын – шәкірттері хақында және ақынның

алғышқы жарияланған шығармалары жөнінде . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5

ә) Абай шығармаларын насихаттаушылар . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11

б) Абай мұрасының орыс тілінде танылуы . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22

ІІІ. Қорытынды . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .32

IV. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33

Кіріспе

Абайды, я ақынды тану ғұмырбаянын, мұраларын зерттеуден басталса керек. Ақынның аса зор мақсат-мүдделері бізге әдеби еңбектері арқылы жеткені белгілі. Абай қалдырған бұл мұралар өз дәуірінің алуан түрлі мәселелерін қамтыды, сол қоғамның сырын ашты.

Абай шығармалары – мазмұнға бай, ізгі ойға толы, шебер тілді туындылар.

Абай асыл мұралары көз тірісінде бүгінгі таң дәрежесіндей жоғары бағаланып, кең танылып, етек жайып кете алмады.

Абай шығармалары бір – екі өлеңнен басқасы қолдан көшіріліп, қол жазба күйінде не жатқа айтылу арқылы ғана таралды. Осы сөзіміздің айғағы ретінде Мұхтар Әуезовтың «Абайдың өмірбаяны» атты зерттеу еңбегінде айтып кеткенін келтіруді жөн көрдік: «Абай өзі жазып тастаған өлеңін қайтадан жоқтап, жинап отырмаған. Әрқашан кейде кітап оқып отырғанда, кейде жай бір ойымен қозғалып отырғанда қолына қағаз, қалам алып, айтпақ өлеңін жазып тастайды екен»*.

Соны қасында отырып балалары, інілері я жай адамдар болса да, қалтасына салып алып, жүріп кетеді. Содан бірден біреу жазып алып жаттайды. Кейбірін әнге қосып домбырамен айтып жүретін болған екен.

Абайды тану революциядан кейінгі дәуірде сапалық, ғылымдық жағынан мейлінше молайды. Мұнда Абай шығармалары революциядан бұрын сөз болмады, танылмады, - деген ұғым қалыптаспау керек.

Мұны Абайтанушы Мұхтар Әуезовтың: «Революциядан бұрын Абай жөнінде еш нәрсе жазылмады, айтылмады деуге болмайды... Абайды танудың басы, алғашқы адамдары революциядан бұрын басталған.... Абайдың өмірі мен ортасын, еңбектерінің әр алуан сипаттарын, өз шамасынша көпшілікке мәлімдеп отырған үлкенді-кішілі танытқыш сөздерді, деректерді еске алуымыз керек», - деген сөзін барлай қарасақ, астары үлкен сыр, ой жатқаны аңғарылады.

* [8], 14-15 бет.

Мұхтар Әуезовтың осы пікірінде айтылған ұлы ақын мұрасын танытқан үлкенді-кішілі айтылып өткен мағлұматтар әдеби-ғылыми зерттеу еңбектерден көрініс береді. Алайда бұлардың жасы жас ұрпақтан саналы түрде жасырылып келді. Осы кезеңнен басталған ұлы ақын мұрасы туралы әдеби сын, деректердің бағыт – бағдары мен мазмұн – мағанасы да сол тұстың өмір-талабымен деңгейлес келіп жатты.

Абайды танудың алғашқы адамдары жөнінде ақындық еңбектері 3 түрлі болып жайылып тарағанын ескеруіміз қажет. 1 – жолы - баспа беті арқылы таралу, 2 – жолы – халық арасына ауызша жатталып әнмен аралас таралу, 3 – жолы – қол жазба түрінде әр көлемді жинақтар боп көшіріліп таралуы.

Бұл айтылған жайлар, ақынның революциядан бұрын қай дәрежеде таралғаннан хабардар ететін деректер болып табылады. Қай ақын, жазушы болса да, ең мол танылатын баспа беті болғандықтан, негізгі тақырыпқа ауысуды жөн санадық.

Абай танудың даму тарихына ой жіберіп, зер сала қарағанның өзінде ұлы ақын мұрасын бірде жалаң танып, артынан тереңдей түскеніміз жасырып қалар сыр емес. Кешегі бабалар өсір сүрген тарихты көз алдымызға елестетері хақ.

Бұл ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты да шама – шарқымыздың жеткенінше ақынның өзі шыққан биігінен төмендетпей, жазушымен оқырман арасында дәнекер бола отырып, ғылыми еңбектерге, мақалаларға сүйеніп, Абайтану тарихының зерттелу жағдайын мүмкіндігінше толық қамтып, мән – мағанасын айқындап, ашып беру.

Ғылыми жұмыс кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды және пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Негізгі бөлім

Ақын өмір сүрген қоғамды үстем тап өкілдері мен отаршыл үкімет күні өткен рулық идеологияны өздерінің мүддесі үшін сақтауға тырысты. Осы идеологияның әсерінен қазақ қоғамның таптық санасы оянып, қоғамдық ой – пікірдің жандануына мейлінше тежеу болды.

Осы рушылдық ой – сананың әсері ақын – мұрасын дұрыс тануға да зардабы тимей қалмады. Осы дәуірдегі тобықты руының ақыны Қуанышбай шығармалырынан осы таным көрініс береді.

Ол Абайдың «Халқым» - деп соққан жүрегімдегі асыл да, таза идеясын рушылдық тұрғысынан түсіндіріп бақты. Ақынды өз мүддесінің күрескері ретінде танытты: Осындай өлеңдерінің бірінен:

Абайдың әр білімі елден асты

Әр жерде – ақ сіздің елмен қарсыласты.

Имансыз ит болмасаң өзің куә,

Талай тантық найманның көңілін басты.

Абайдан құтыларлық ебің бар ма?

Сендердің көмек болар кебің бар ма?

Балқыбек, Бақанаста сьез болса,

Аттанған айып бермей күнің бар ма?

- дейді.

Абай әр қашанда әділеттілікті жақтаған. Абай көпшілік қауымның жанашыры болғаны себепті де, Мұқыр сайлауында оған қол жұмсағандар да болды.

Ал негізінде: «Көктума, Қарамола, Балқыбек сьездерінде Абай әділетті үкім айтып, халық бұқарасының мүддесін қорғайды»* , - деп Мұхтар Әуезов өзінің еңбегінде жазып қол қалдырғаны жоғарыдағы сөзіміздің айғақ – дәлелі ретінде болып танылмақ. Абай өз руластары емес, қайта Қуанышбайлар тобы тұқыртып отырған керейлер мен наймандар жақтап шығуында үлкен сыр жатыр.

* [13], 8-бет.

Бұл тұрғыдан келер болсақ, қалың ел ақынды өз мүддесін қорғаушы ретінде танып, баға бергені аңғарылады.

Мұқыр сайлауда Абайды ар ұялар қылмыстың қорғауына берген өз руының атқа мінерлері еді.

Бұны ақын Қуанышбай:

Рас, Абайға біздің ел қылар қастақ,

Ойластық оның түбі дәулет – мастық.

Онда найман оңа ма түбі оңбаған,

Талассақ мәртебеге біз таластық,

- деп, оқиғаға рушылдық көзқараспен келеді де, Абайдың әлеуметтік бетін танытуды бүркемелейді. Алайда Қуанышбай ақын Құнанбайды мадақтап көрсетеді. Құнанбайдың дінді таратуын, оның іс - әрекетін яғни әлсіздерге жасаған қысастығын ерлік етіп көрсетеді. Оған дәлел ретінде:

Кешегі елден озған біздің қажы,

Молда алып, дін үйретті қысы – жазы,

- деп, дін тарату әрекетін осылай бір дәріптесе, оның зорлықтан жиған малын:

Мың – мыңнан ауылбасы жылқы өреді,

Малы жүр Құнекемнің жерге сыймай.

Уақ, крей, найманды отарлайды,

Төрт болыс тобықтының жері жетпей,

- деп жер үшін өзге рулармен қырқысып өткен әрекетін өз танымы тұрғысынан бағалап жырлайды. Енді осы негізде Абайды да осы іс - әрекеттерді белсене іске асырушы ретінде көрсетеді. Оны төмендегі бір шумақ өлеңнен байқауға болады:

Баласы Құнекеңнің Ибрахим,

Найманға не қылғаны жұртқа дайын.

Пысқырған пысығының мұрнын кесіп,

Мың-мыңнан айып алды топ басы сайын,

- деп шындықты шекпенмен бүркемелдей бұрмалауға барады. Құнанбайды Шортанбай ақынды да дін мен ескі салт – сананың сақшысы ретінде қарайды. Халықтық бағытты Шөже жырынан көреміз. Шөже ақын жырында:

Болыпты бір ақсақ, таз және соқыр,

Құранда Абайға баға беріледі.

Бипа қыз – қорлыққа ұшыраған сәтінде, оның үміт етері мен сүйенері – Абай ұстанған әділеттілік жолы ғана.

Бипа Абай ақынды бүкіл қазақ елінің ортақ данышпаны, әділеттің биігіне көтере отырып таниды:

Абайға әділетті жетті жаным,

Ісімнің болар дедім бір мәнісі,

- деп ескі салттың шырмауынан құтқарушы әділет жолын жақтаушы Абай деп біледі. Тағы да Бипа қыз:

Абай – еке, арымызды айттым сізге,

Даңқы шыққан бұл үш жүзгі,

- деп ақынды дана ретінде бағалап отыр. Дастанның идеясы да,

Бір ауыз Абай айтқан әділ сөзді

Жүреміз үлгі қылып жас пен кәрі.

Таласқан тар кезеңде бәйге әперген,

Абайды неге ұмытсын әйел табы,

- деп Абайдың әйел теңдігіне ат салысуын бүкіл халық атынан құптай сөйлейді. Осы секлді бағалау 1898 жылы басылған «Қисса Біржан сал мен Сара қыздың айтысқаны»*, - деп аталатын кітаптан көреміз. Біржанның Абайды танып бағалауы, ақынның ерекше қасиетін айқындай түседі. Қуанышбай ақынға кереғар ретінде біржанның:

Момынға зәбір, жапа қыласың деп

Жіберген жер аударып залымдары,

- деп тануы, халықтық тұрғыдан баға беруге ұмтылған тұңғыш пікір еді. Тағы да Біржан:

* [8], 11-12 бет.

Абайдай тумас адам сөзге зерек,

Зейіні түпсіз дария көзің жетпес,

- дейді. Абайдың ақындық өнерін бағалау, ойшыл құдіретті сөз өнерінің иесі ретінде тану Біржаннан басталады десек, қателеспейміз. Бірнеше ақындар тарапынан Абай осындай баға алып келсе, енді ақынның шығармаларының баспа бетінде жарық көруі жайлы сөз етелік.

Абай шығармаларынан мағлұмат беретін дерек көздерінің бірі – «дала уәлаяты» газеті. Бұл баспада Абайдың «Жаз», «Болыс болдым мінекей» деген екі өлеңі жарияланған. Алайда ақынның бұл өлеңдері өз атынан емес, Көкбайдың атынан жарияланған. Жалпы біздің зерттеу еңбектерден оқып байқағанымыз бойынша айтар болсақ, Абай өз өлеңінің басылып шығуын тілейді, һәм бастырушыға, ешкімге рұқсат бермейді екен. Жалпы Абай өлеңдерін өз атынан жариялағысы келмегендіктен Көкбай атынан шыққан деген тұжырымға келсек те, жұртшылықтың Абай өлеңі екенін танығандығын жасырып қала алмақ емеспіз*.