Абай шығармаларындағы антонимдік жұптар, 8 сынып

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ..........................................................................................

1. Абай – қазақ әдебиетіндегі ірі

тұлға .................................................................4

1. 1 Қазақ тіл біліміндегі

антонимдер....................................................................5

2. Абай өлеңдеріндегі антонимдік жұптарды топтастыру және

қолданылу

ерекшелігі......................................................................................

2.1 Ұлы сыршыл лирик ақын өлеңдеріндегі антонимдер

мәні...........................7

2.2 Абайдың қара сөздерінде кездесетін

антонимдер........................................13

ҚОРЫТЫНДЫ.................................................................................

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

ТІЗІМІ.....................................................18

Кіріспе

Зерттеу тақырыбының өзектілігі.

Ұлттық руханияттың белгісі - мәдени мұраға иек арту

жаһандануға жақындау мен ұлттардың өзін - өзі сақтауы

болып табылады. Осынау өркениетке ұмтылып отырған

уақытта ұлттық ұранымыз бен рухымызға айналған Абай

есімі ұрпақтан - ұрпаққа жалғасып, бүгінде маңызын

жоймайтын мәңгілік тақырыпқа айналды. Ұлылар туралы

жинап зерттеу, оны таныту көп ізденісті және

жауапкершілікті қажет етеді. Абай өлеңдеріндегі

антонимдердің қолданылуы шығармаға ерекше мән беруі

жұмыстың өзектілігін айқындайды.

Зерттеудің нысаны:

Зерттеудің нысанына Абай шығармаларындағы антонимдік

жұптар негіз болып отыр.

Зерттеудің әдістері:

Зерттеуде баяндау, жинақтау, саралау, талдау әдістері

басшылыққа алынды.

Зерттеудің құрылымы:

Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және әдебиеттер

тізімінен тұрады.

Жұмыстың мақсаты мен міндеті.

Ғылыми жұмыстың мақсаты - сыршыл лирик, данышпан ақын

өлеңдерінде антонимдік жұптардың қолданылғанын зерттеу.

1. Абай - қазақ әдебиетіндегі ірі тұлға.

Сан ғасырлық поэзияға бай қазақ әдебиетінде ақынның

алар орны ерекше.

Абай – қазақтың жаңа реалистік жазба әдебиетінің

негізін салған ақын. Ол - керемет суреткер ақын және

сыршыл лириканың сирек кездесетін шебері.

Ақын поэзиясы өзі өмір сүрген тарихи кезеңді тұтастай

жан - жақты бейнелеген. Ол сол кездегі қоғам өміріндегі

моральдық проблемалардың, адамның жақсы және жаман

қасиеттерін, мінез - құлықтарын сынай келе, сол заманның

тіпті бүгінгі заманның да өмір шындығын танып - білуге үлкен

себебін тигізеді.

Ұлы ақын өлеңдері терең мәнді және мазмұнды. Бұған

себеп ақынның аса шеберлігі.

Ұлы ақын, ағартушы, қазақтың жазба әдебиетінің және

әдеби тілінің негізін салушы – Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы

Өскенбайұлы Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей уезі)

Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыстау облысы) Шыңғыс

тауының бауырында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты

руының Ырғызбай деген тобынан тарайды. Ол ауыл

молдасынан оқып жүрген кішкентай кезінен-ақ зеректігімен

көзге түседі. Кейін ол Семей қаласында 3 жылдық медресе

тәрбиесін алады. Абай көпті көрген әжесі Зеренің

тәрбиесінде болды. Шешесі Ұлжан да ақылды ананың бірі

болған. Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы орта жасқа келгенде

атқа мініп, ел билеу жұмысына араласқан заманы, Ресей

патшалығының Қазақстанның батысы мен орталық аймағын

отарлап, ел билеу жүйесін өз тәртібіне көндіре бастаған кез.

Құнанбай өз заманында ел басқарған адам болды. Ол ел

билеу ісіне балаларының ішінде Абайды баулып,

араластырды. Абайды оқудан ерте тартып, оқудан шығарып

алуы да сол билікке ұлын қалдыру мақсатында еді. Әке

еркімен ел ісіне жастай араласқан Абай тез есейіп,

балалықтан да ерте айырылып, жастайынан ел ішіндегі

әңгіме, сөз өнерін, билердің шешендік өнеріне құлақ салып,

өзінің ерекше талантымен бойына сіңіре білді. Елі үшін әділет

жолын ұстанған Абайдың үстінен арыз да жазылып, үш-төрт

ай тергеліп, ақталып шықты. Әке-шешесінің қасында жүрсе

де жас Абай оқудан қол үзбейді, бос уақытында қазақтың

мәдениетін, араб, парсы, шағатай тілдерін үйренеді. Шығыс

әдебиетінің алыптары Низами, Хожа Хафиз, Науаи, Физули т.

б. ақындарының өлеңін жаттап өседі. Кейін ол орыс әдебиеті

мен тілін өздігінен үйреніп, орыстың ұлы ойшылдары

Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Щедрин, Некрасов т. б.

шығармаларымен танысады. Сонымен бірге ағылшын ғалымы

Дарвиннің, Шекспирдің шығармаларын да оқиды. Соның

арқасында дүниетанымын кеңітіп, білімін шыңдай береді.

1.1 Қазақ тіл біліміндегі антонимдер.

Қазақ тіл білімінде антонимдердің қызметі өте күшті.

Қарама - қарсы құбылыстарды салыстыруда, оларды бір -

бірімен қатар қойып шендестіруде және осы тәсіл арқылы

айтылатын ойды тайға таңба басқандай етіп түсіндіруде

антонимдер айрықша қызмет атқарады. Қазақ тілінде

антонимдердің қалыптасу, даму тарихына байланысты сөз

болған еңбектердің ішінде ерекше атап өтетін еңбек – Ж.

Мусиннің «Қазақ тілінің антонимдер сөздігі» атты еңбегі.

Қазақ тіліндегі антонимдерді топтастыру қарама -

қарсылығын білдіретін жұптар деп топтап, нақтылы тілдік

деректер бойынша талдап, тың пікірлер айтады.

Тілдегі мағыналары бір – біріне қарама – қарсы болып

келетін сөздер антонимдер деп аталады.

Мысалы: жақсы - жаман, ескі - жаңа, бар - жоқ.

Сөздердің барлығына бірдей антоним сөз табыла

бермейді. Антоним болатын сөздер көбіне сапалық белгіні

білдіретін сын есімдер мен қимыл әрекеттерді анықтайтын

етістіктерден болады.

Антонимдес сөздер бір сөз табына қатысты. Мысалы:

өтірік - шын (зат есім), жоғары - төмен (үстеу), ақ - қара (сын

есім).

Антоним жұрнақ арқылы немесе сөз тіркесі арқылы

жасалған болымды - болымсыздық мағынаны теңестіруге

болмайды. Ол емес сөзінің тіркесуі арқылы жасалуы мүмкін.

Оларды былайша салыстырып көрсетуге болады.

Антонимдер: жақсы - жаман немесе жақсы - жақсы емес, ал -

бер немесе ал - алма, сулы - құрғақ немесе сулы - сусыз,

көңілді - қапалы немесе көңілді - көңілсіз.

Антонимдер - ойды әсерлі, бейнелі, яғни образды түрде

жеткізудің оңтайлы құралы. Мәселен, ғасырлар бойы атадан

балаға мирас болып келе жатқан мақал - мәтелдердің,

жұмбақтардың құрамында антоним сөздер жарыса

қолданылады. Бұл ойды тыңдаушыға әсерлі етіп жеткізуде

антонимді қолдану ұтымды тәсіл екендігін танытады.

Мысалы: қорқақты көп қусаң, батыр болады (қорқақ - батыр).