Абайдың Әбіш туралы өлеңіндегі көркем сөз қуаты

Мурынбаева Баян Тыныштықбайқызы, №187 М.Шоқай атындағы орта мектептің мұғалімі,

Қызылорда қаласы.

Көркем сөздің қуаты Абайдың Әбіш туралы өлеңінде

Әдебиеттің ең бірінші құралы – тіл.Көркем әдебиет пен ғылыми әдебиет бар.

Жазушы оқиғаны суреттеп көрсетеді.Адамдардың әрекеттерін,жан дүниесінің толқындарын,сезімдерін көркем тілмен бейнелеп,олардың жанды тұлғаларын жасайды.Бейнеленген өмір суреті көркем образ деп аталады.

Адамдардың ісін,оқиғаларын нақты фактіге сүйеніп баяндайды.

Көркем әдебиет-өнердің бір саласы.Музыка,сурет,мүсін өнері,сөз өнері,сәулет өнері - өнердің тармақтары.

Музыка адам жанының нәзік сырларын сазды күй,дыбыс арқылы бейнелейді.

Сурет адам өмірін және табиғатты неше алуан бояулармен өрнектеп көрсетеді.

Мүсінші адамдардың бейнелерін,түр-тұлғасын саздан қалап,тастан қашап, металдан құйып,ағаштан немесе басқа материалдардан ойып жасайды.

Әдебиет сабағын өткенде осы негізгі қағидалар басшылыққа алынып, оқушыларға ауызша және оқулық арқылы түсіндіріліп отырылады.Оқушыларға тапсырма мен сұрақтардан бастап түсіндіреміз.

Әбіштің бейнесі «Жасқа жас,ойға кәрі едің» деген бейнелі сөздің мағынасы. Үш өлеңнің өлең түрі (ұйқас,шумақ) жағынан айырмашылығы. Екінші өлеңнің әр жолының орналасу реті мен ұйқас ерешеліктері.

Бірінші өлеңде Әбіштің жүрегі жылы,мейірімді,кісіге қолынан келген көмегін аямайтын,адамға істеген жақсылығын міндет етпейтін,өнер мен ғылымға зерек те зейінді,адал еңбегіне жүгінген,жүрегі таза,зиялы жан екенін бейнелейді.Өлең 14 тармақтан тұрады.Буын саны 7-8 буынды,бунағы екеу.Жыр өлшемімен жазылған. Ұйқасы кезекті ұйқасқа құрылған.Сөздердің мағынасын ауыстырып айту,бейнелеу тұтас тармақтарда жиі қолданылған. Ер Әбіш,жүрегі жылы,бойы құрыш –эпитеттер.

Екінші өлеңде Әбіш образы жақсы қасиеттері арқылы қамтылған.Жұрнақсыз теңеулер-метафоралар көп

ұшырасады.Ұят,ар едің,нар едің сөздері бейнелеуге құрылған.Бұны бейнелеуіш сөздер деп атаймыз. Өлеңнің шумағы 10 тармақтан тұрады.Буын саны 7-8 буынды,ұйқасы өте қызық.Тақ тармақтары мен жұп тармақтары шалыс ұйқасқа құрылған. Өлең ішкі ұйқасымен бірге тұтас ұйқасқа шумақ бойынша ұйқастырылған.

Бұл Абай өлеңі құрылысындағы жаңалық Абайға дейінгі өлеңдерде кездеспеген.

«Жасқа жас,ойға кәрі едің» деген бейнелі сөзі метонимия - алмастыру мағынасында берілген.Тура мағынасында «Жасың жас болғанымен,білімің терең, құйма құлақ,көпті көрген көнедей ақылды едің» дегенді білдіреді.

Әбіш туралы үшінші өлең алғашқы өлеңдердің жалғасы.Өлеңнің байланысы мазмұны жағынан бірінші және екінші өлеңнің қорытындысы сияқты.

Әбіш образы,оның өмірінің бүкіл тіршілік-тынысы толық беріледі.

Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» романында мынадай эпизод бар.

Абай баласы Әбіштен ақ пен қараның қайсысы асыл деп сұрайды. Абай: 1.Көздің қарасы. 2.Қағазға жазған қара сия. 3.Шаштың жас күнгі қарасы.

4.Тіршілік қара жерде. 5.Түннің тыныштық,рахат беру қасиетін айтып дәлелдейді. Әбіш:

1.Ақыл мида,ми ақ емес пе? 2.Ақыл-нұр,жарық -зат,ол да аққа ұқсамай ма? 3.Жан иесі жарыққа ынтық,қараңғыдан жарыққа ұмтылмай ма?

4.Күннің,айдың,шамның жарығы болмаса,өмір де,тіршілік те жоқ емес пе?

5.Қапас, қараңғылық асыл болса,жарықты көру үшін көздің керегі не?- деп дәлелдейді.

Әбіш әкесі Абайды сөзден ұтып,ойлы нақты дәлелмен тоқтатады.

Абайдың «Әбіш туралы» өлеңіндегі Әбіш бейнесін шыншылдықпен көрсетуі Әбіштің тірлігіндегі басынан өткен жақсы азаматтың халін нанымды бейнелейді.

Бейнелі сөздер туралы айтқанда эпитет ер Әбіш,жүрегі жылы,бойы құрыш,ақ көңіл,тас қия сияқты сөздер қандай? деген