Әбділда Тәжібаевтың Толағай шығармасына материал

Ертегілер

Халық ауыз ертегілері

Әдеби ертегілер

Халық ауыз ертегілері

Қиял- ғажайып ертегілер

“Ер Төстік”, “Күн астындағы Күнікей қыз”, “Керқұла атты Кендебай”,”Алтын сақа”,т.б.

Шыншыл ертегілер

“Аяз би”, “Қырық өтірік”, “Тазша бала”, т.б.

Хайуанаттар жайлы

“Аю мен түлкі”, “Түлкі мен ешкі”, “Бозінген”,т.б.

Ертегілердің жанрлық ерекшелігі

Ертегілер қарасөз түрінде айтылады.

Басталулары ұқсас.

Ертегілер үнемі жақсылықпен аяқталады.

Синтаксистік қайталаулар кездеседі.

Айырмашылығы

Ертегі

Аңыз

Ертегілер

Әдеби ертегілер

Авторы белгілі.

Аңыз әңгімелердің негізінде туады.

Өлең және қарасөз түрінде айтыла береді.

Бір нұсқалы.

Халық ертегілері

Авторы-халық.

Көбіне қарасөз түрінде айтылады.

Көп нұсқалы.

Халық қиялынан туған.

Әдеби ертегілер

Мағжан Жұмабаев “Жүсіп хан”,

В.Гаршин” Саяхатшы бақа”,

Ә.Тәжібаев “Толағай”

Әбділда Тәжібаев “Толағай”

Әбділда Тәжібаев- туған әдебиетіміздің ірі тұлғаларының бірі. 1909 жылы Қызылорда қаласында дүниеге келген.

“Күй атасы”, “Ақын”, “ Портреттер”

атты дастандардың авторы,ақын,лирик,

эпик .

Анасы - Айманкүл

Анасы Айманкүл-

әдебиетке жаны құмар

адам болған.Атақты

ақын Нартай келіп,

Әбділданың анасы

Айманкүлмен айтысқа

түскен.

Сыр елі –Жыр елі

Ел аузында ертеректен...

Жоспар

І бөлім

1..Толағайдың дүниеге ерекше бала болып келгені

2.Әкесіне еріп аң аулағаны

3.Көл жағасына келгені

4.Саржанның көз шырымын алмақ болғаны

5.Жолбарыспен айқас

ІІ бөлім

1.Елге келген нәубет

2.Халықтың қиналғаны

3.Толағайдың уайымы

4.Анасына сұрақ қойғаны

5. Толағайдың жолға шыққаны

6.Тарбағатай өңірінен бір шатқалды бөліп алғаны

7.Ауыр тауды арқалап еліне бет алғаны

8.Халықтың қуанғаны

9.Алыптың сүрініп кеткені

10.Ер есімі-ел есінде

Тарбағатай таулары

Толағай тауы

Композициялық құрылымы:

1.Басталуы- Толағайдың дүниеге келгені

2. Дамуы- Толағайдың ерекше бала болып өсуі

3.Шиеленісуі- Халықтың қиналғаны, Толағайдың ел жайын ойлап, қиналғаны

4.Шарықтау шегі -Толағайдың тауды көтеріп әкелгені, жаңбырды жауғызғаны, халықты шөл азабынан құтқарғаны

Шешуі- Толағайдың елі үшін мерт болғаны

Кейіпкерлер әлемі

Әкесі -Саржан

Анасы- Айсұлу

Толағай

Әкесі Саржан

Даңқы шыққан мерген екен,

Талай жерді көрген екен,

Сүйіпті жұрт сол қазақты...

Анасы Айсұлу

Жұбайы да өзіне сай,

Аты Айсұлу ақ маралдай,

Ақша беті айменен тең,

Көркінен де ақылы басым,

Көршілердің кәрі, жасын,

Сүйсіндірген қылығымен...

Алып анадан туады.

Бала нені білсе жастан ,ұядан-

Өле-өлгенше соны таныр қиядан. (Жүсіп Баласағұн)

Елін сүйер ,сеніңіз, өз отбасын

сүйе алған. (Қасым Аманжолов)

Жаман бала еліне қас болады,

Жақсы бала еліне бас болады.

Әке көрген оқ жонар,

Ана көрген тон пішер

Сүйер ұлың болса,сүй,

Сүйінерге жарар ол. ( Абай)

Ұлың өсіп,жетілсе,ол отбасының мерейі,бас-көзі. (Қорқыт ата)

Әкесіне қарап ұлын таны.

Атадан жақсы ұл туса,елінің қамын жейді,

Атадан жаман ұл туса, елінің малын жейді.

Жақсы ұл-маңдайдағы жұлдыз.

Отбасының өнегесі-Отан өнегесі.

Бауыржан Момышұлы

Толағай тауы

Толайғайдың портреті

Кереметтен туған жандай:

Кере қарыс,ақша маңдай,

Күн нұрынан жаралғандай,

Көзі түскен таңғалғандай,

...Туған айдай екі қасы,

Ақ тістері-ақ меруерттей,

Қос жұлдыздай көз жанары,

Қос бетінің тамып қаны,

Жалындайды жанған өрттей...

Толағайдың алыптығы

Тым ерекше,тұлға,пішін,

Өлшеп болар емес күшін,

Қуанышты ата-анасы,

Бота болып ойнағалы,

Арқаласа он баланы, -

Қайыспайды қабырғасы.

...”Алып болар” деді үлкендер,

Тірі болсын ,туды бір ер,

Ержетуін күтті халық.

Толағайдың мергендігі

Жеті жаста садақ тартты,

Атқан оғы тасты уатты,

Жай отынан кейін емес,

Темірден де өткізеді,

Түндік жерге жеткізеді,

Ел осыны етті кеңес.

Толағайдың батырлығы

Толағайды ашу қысты,

“Келе қал деп болсаң күшті”,

Құйрығынан алды барып,

Таяқ құрлы көрмей тіпті,

Жолбарысты дөңгелетті.

Толағайдың күштілігі

Ойнағандай шыр айналып,

Ұршықтайын үйіргенде,

Екпінімен соққан желге ,

Көк құрақтар қалды жатып,

Әлден кейін аспандатып,

Айдын көлге жіберді атып,

Күмп етті де ,кетті батып.

-Бұл не деген үлкен мысық,

Салқындады-ау суға түсіп,-

Деді бала, күлімдеді.

Басындағы қарын қоса,

Бауырындағы аңын қоса,

Шайқап бұлақ,көк орманды,

Күшпен әрең алды-дағы,

Арқасына салды-дағы,

Келген ізбен қайта оралды.

Алыптығы

Толағай- халық қамқоры

“Қайтсем жауын жаудырамын,

Ел сусынын қандырамын,

Адал ақыл айтар кімдер?”

Толағайдың шыдамдылығы

Арқалады ауыр тасты,

Жаншып бара жатыр жанды,

Маңдайынан тер көл боп ақты.

Жеткенше дем алмайын деп,

Жарты жолда қалмайын деп,

Шаршаса да тоқтамапты.

Толағай

Батыл,