Әбіш Кекілбаевтың Аңыздың ақыры романына жоспар

Ақтөбе қаласы

№51 гимназияның

қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Бектұрғанова Үміт Абді-Нағымқызы

Қысқа мерзімді жоспар

Бөлім:

Прозадағы көркем ой.

Тоқсан

ІІ тоқсан

Педагогтің Т.А.Ә.

Бектұрғанова Үміт Абді-Нағымқызы

Күні:

Қатысушылар саны:20

Қатыспағандар саны:

Сынып:

10 «Б» сынып (қоғамдық-гуманитарлық бағыт)

Сабақтың тақырыбы

«Аңыздың ақыры»романы туралы сын пікірлер

Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаттары

10.3.4.1- шығарманы идеялық жағынан мазмұндас туындылармен салыстыра отырып, әдеби сын жазу.

Сабақтың мақсаты

«Аңыздың ақыры» романын Қалижан Бекхожиннің «Ақсақ Темір мен ақын» балладасымен, Мұхтар Шахановтың «Жаңғырық немесе Ақсақ Темір қалай басталды?», «Әмір – Темірдің соңғы өсиеті» өлеңдерімен салыстырады, әдеби сын жазады.

Бағалау критерийлері

Шығарманы идеялық жағынан мазмұндас туындылармен салыстыра отырып, әдеби сын жазады.

Ойлау дағдыларының деңгейі

Жоғары деңгей дағдылары.

Сабақтың кезеңі/ уақыт

Педагогтің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Қызығушылықты ояту.

Өткен білімді еске түсіру.

2 минут

Ұйымдастыру.

«Мен қандаймын?» әдісі. Оқушылар 3-топқа бөлініп тұрады. Қолдарына берілген гүлді төменге қарамай жоғары ұстап,өз бойындағы жақсы қасиетін айтып кедергіден өтуі керек. Өтіп шыққан соң гүлдегі тақырыпқа байланысты жасырынған сөздерді жаңа тақырыппен байланыстырады. Оқушыларға өткен тақырыптар бойынша тірек сөздер беріледі.

Тірек сөздер: роман, Әмірші, психологиялық роман,Кіші Ханым, Шебер, мұнара.

Оқушылардың жауабын тыңдайды, бағыттайды, толықтырады.

Сабақ тақырыбын ашу.

Оқушылар пікірі.

Берілген тірек сөздерге байланысты өткен тақырыптар бойынша өз білімдерін ортаға салады.

Қалыптастырушы бағалау.

Мадақтау сөздер

«Жарайсың!»

«Тамаша!»

Сұрақтар

Презентация №1

Жаңа білім.

3 минут

2 минут

10 минут

15 минут

5 минут

1 минут

Әдеби сын туралы оқушыларға дерек көздерін ұсыну.

https://kk.wikipedia.org ›

Сыни мақала жазу қадамдарына тоқталу.

Сөз басы.

Шығарма авторы, шығарма атауы, шыққан жылы т.б. ақпараттарды қамтитын, талданатын шығарма туралы қысқаша ақпарат беру.

Шығарма тезисін бір-екі сөйлеммен сипаттау.

Автор ұсынған аргументтерді сипаттап болған соң, өз тұжырымын жасау. Шығарманың маңыздылығы неде? Несімен құнды?

Негізгі сөз.

Шығарманың мазмұнына қысқаша сипаттама беру.

Қоғамдық мәселені талқылау(құрылым,стиль,көзделген аудиториясы,автор көзқарасы).

Шығармадан дәлел келтіру. Автор ұстанымын, өз ұстанымын дәлелдеу т.б. үзінділерді қолдану.

Сөз соңы.

Автор көздеген мақсатына жетті ме? Шығармадан қандай ой түюге болады? Қандай қорытынды шығаруға болады?

1-тапсырма. «Ойлан- жұптас -бөліс» әдісі.

Берілген тапсырма бойынша әрбір оқушы жеке жұмыс жасау арқылы өз ойын қорытып, жұп болып пікірлерімен бөліседі, бұл бүкіл топтық талқылауға ұласады.

Әр оқушыға мәтін ұсынылады. «Қазақ әдебиеті» порталынан алынған жазушы, сыншы Әмина Құрманғалиқызының тақырыпқа сәйкес сыни мақаласынан үш топқа мәтін ұсынылады.

Тапсырманың шарты: Мәтінмен танысып, мәтін мазмұны бойынша сұрақ әзірлеңіз,сұраққа жауап беріңіз.Мәтін бойынша ой тұжырым жасаңыз.

1-ТОП

Кекілбаевтың мен тапқан мынандай ерекшелігі, жаңалығы бар:

Біріншіден, Кекілбаевтық жаңалық. Бальзактың ғана батылы барған жаңалықты қазақта алғаш енгізген Әбіш. Әбіш «психологиялық роман» деген түр енгізіп, қазақ романы тарихында жаңалық ашты. Ал әңгіме жанрында Әуезовтің «Қаралы сұлуы» көш бастайды. Әбішке дейін қазақ романдарында жекелеген элементтері болғанмен (мысалы, Жүсіпбектің «Ақбілек романы») тұтасымен бастан-аяқ психологиялық тартысқа құрылған роман болған емес. Бұл – жаңалық, тіпті батылдық.

Екіншіден, Кекілбаевтық көп сипаттылық. Бір ғана романның бойынан төрт түрлі сипат табылады. 1. Тарихилық сипат. 2. Психологиялық сипат. 3. Философиялық сипат.4. Символикалық сипат. Бұл да Кекілбаевқа дейін кездеспеген, кездессе де аз қасиет.

Үшіншіден, Кекілбаевтық ұштаған. Бір кезде «Чеховтық дөңгелектеу» әдісі мақтанға айналып, Бейімбетті мақтаймыз деп соған теңеп едік. Ал ендеше, Әбіш ағаның үшбұрышы дөңгелектен де кіші емес пе. 3 қана кейіпкер, үш-ақ адамда ат (есім) бар, 3 символикалық зат. Үш деталь (1 Сұқ саусағындағы мысықкөзді тарғыл зүбәржат жүзіктің түсіп қалуы. 2 Жосылған ізді жып-жылмағай етіп жауып жатқан құм. 3 Қарсы алдынан жолбарыс жолығуы). 3 түйін (1. Соқыр сұлбаның кездесуі. 2. Зындан есігіне жазылған сөздің көзіне елестеуі. 3. Меккедегі қара тастың қашуы).

Төртіншіден, Кекілбаевтық көрегендік. Бірінші көрегендігі – жазушы тарихи тұлғаны жазып отырғанына қарамастан, бірде-бір тарихи датаға, дәлел, фактіге-нақтылыққа соқпайды. Осының өзінде сұңғыла көрегендік жатыр. Көркем шығармада нақтылық шарт емес. Көркем шығарма – сипаттайды, тарих – дәлелдейді.Екінші көрегендігі – автордың өз кейіпкеріне деген көзқарасын еш біле алмайсың. Жақсы көре ме, әлде жеккөре ме? Жақтай ма әлде даттай ма? Жағымды ма, әлде жағымсыз ба? Расында тарихи тұлғаларды не іске алғысыз жаман, не шектен тыс жақсы етіп тастауға болмайды екен-ау деген ойға келесің. Әбіштің көрегендігі сол – осыны баяғыда-ақ білген. Білген де әлемге ортақ ұлы тұлға – Әміршіге біржақты сипат таңбаған. Аралық бір қалыпта қалдырған. Қай заман қай сипатта көргісі келеді – өз биліктеріне қалдырған.Үшінші көрегендігі – Кіші Ханымды Әміршіге адал қалпында қалдыруы. Нағыз дер шағына жетіп, пісіп-толып тұрған әдемі әйелдің, жар сүйіп, бала сүйіп бақытқа кенелер шағында жан азабы мен тән азабын қатар тартып жүрген әйелдің, жалын атып тұрған кескін-келбетті жас жігіттің құшағына құлай кетуіне жетерлік ситуация да бар, нанымды себеп те бар. Тіпті, оқушы да соны қалайды. Бірақ автор төндіріп-төндірі

Төртінші көрегендігі – айбатынан ай жасырынған Әміршіге де ана өсиетін орындатуы, ана ақылын тыңдатуы. Әйел затының даналығы да, шешендігі де төгіліп тұрған мына сөздерге қараңыз:

– Балам, сен арманыңа жеттің. Ал мен арманда кетіп барам. Жапан түздегі оқшау әулиенің ағашындай жалғыз қалпыңда тастап барам. Астыңдағы тақты кебісіңнен мықты көрме – одан да сыз өтеді. Үстіңдегі ақ ордаңды сауытыңнан мықты көрме – оған да көз өтеді. Жан-жағыңдағы әр қатыннан тараған торпағыңды айбар тұтпа – оған да сөз өтеді. Қаптаған қалың әскеріңді қалқаныңнан мықты көрме – оған да оқ өтеді. Қайбір ыстық-суығыңды бір көріп, бір көрпеден өретін әйелің бар. Әр көрпенің астындағы әйел де бір үйірдегі бие де бір. Сауырындағы сенен гөрі бауырындағы құлыны жақын. Жылқы баласының еркегі тісі қатайған соң, үйірден алдымен атасын шайнайтын. Содан сақ бол. Қартайған шағында апанын бөлтіріктеріне алдырып, жел өтінде қалған кәрі бөрідей әрі-сәрі күйге ұшырамайын десең, көп баланың бірін баулы, көп қатынның бәрінің көңілін табам деп шөре-шөре болмай, қадіріңді өткізіп, бірін тұтын. Өз күшіктеріңді өз көзіңше қырылыстырып қоймай, өле-өлгенше ешқайсысына тағыңды берме. Тұғырдан түскен соң, балалы қатыныңды сағалама – балаларына арқа сүйеп, қадіріңді білмес. Баласыз әйелді сағала – баласыздығы бетіне шіркеу болып, өзіңді пана тұтып, өле-өлгенше сыйлап өтеді… Әбіштің кереметтігі неде дейсіз ғой

2-ТОП

Бесіншіден, Кекілбаевтық күрделілік. Кекілбаев өмірде күрделі адам ба – мен білмеймін. Ал оның әр шығармасында «Кекілбаевтық күрделілік» деген бір жота көлденең түсіп жатады. Екінің бірі аса алмасы хақ. Күрделі ой, күрделі сюжет, күрделі кейіпкер, күрделі тіл, сөйлемнің синтаксистік күрделі құрылымдары… Тек Кекілбаевқа тән күрделілік. Қысқасы, романның фабуласы жеңіл, бірақ сюжеті күрделі, оқиғасы аз, бірақ ойы күрделі, кейіпкері аз, бірақ…