Әбіш Кекілбаевтың өмірі мен шығармашылығы зерттеу жұмысы

Әбіш Кекілбаев -заманымыздың заңғар тұлғасы

Орындаушы: Абдраш Айзада

Сыныбы: 8 В

Мектебі: №79 ЖОББМ

Жетекшісі: Досмирзаева С.О

Мазмұны

І Кіріспе

ІІ Негізгі бөлім

2.1 Әбіш Кекілбаев- халық данасы

2.2 Әбіш Кекілбаевтың шығармаларына талдау

ІІІ Қорытынды

ІV Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Аннотация. Шығармашылық жұмыс қазақтың көрнекті жазушысы Әбіш Кекілбаевтың шығармашылығын зерттеуге арналған. Зерттеу нысаны – «Күй» «Шыңырау», «Үркер», «Елең-алаң» романдары. Осы шығармаларды талдау негізінде жазушының көркемдік ойлау, стиль, шеберлік ерекшеліктері ашылады. Шығармаларының беттерінде ол кейіпкерлердің мінез-құлқына баға беріп, олардың жан дүниесінің сан алуан күйлерін, іс-әрекеттерінің жасырын мотивтерін сипаттайды. Туған өлкесіне деген сағынышын,санасын тым ерте есейткен соғыс жылдарытуалышытырман естеліктерін ғұмырының соңына дейін сарқып түгесе алмай кетті. Әбіш Кекілбайұлы әдебиет әлеміне рухы ешқашан мұқалмайтын,ар-намысқа адал кейіпкерлер галериясын сыйлады. Туған жері мен елінің жоғын жоқтап,мұңын мұңдап, жан баласына қылдай қиянат қылмай,жан-жағына жақсылық қана тілеп өткен абзал адамгершілікке,адал еңбекке көрсетілген биік құрмет!

Ә.Кекілбаевтың әңгімелері мен романдарының идеялық-тақырыптық мазмұнын түсінуге көп көңіл бөлінеді. Жобада тарихи-көркем шындық, туған ел,жер,сүйіспеншілік, мәдени, фольклорлық дәстүрлер мен әдебиеттер сабақтастығы мәселелері қамтылған.

Кіріспе

Қазақ әдебиеті өзінің пайда болған алғашқы күндерінен бастап және тарихи-мәдени дамудың барлық кезеңдерінде көркем шығармашылықтың қалыптасып, өркендеуіне ерекше ықпал етіп келеді. Ол сөз өнерінің ұлы майталмандары – Асан Қайғы, Бұқар жырау, Махамбет Өтемісов, Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мағжан Жұмабаев, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин есімдерімен берілген. Олардың шығармашылығы тұтас бір дәуірді бейнелеп, қазақ әдебиетінің ұлылығының символы қызметін атқарады. Сөз өнерінің дамуындағы белгілі бір белестер осы жазушылардың есімдерімен байланысты. Сонымен, М.Әуезов мәні бойынша қазақ әдебиеті тарихында жаңа кезеңнің негізін қалады. Ол жасаған эпикалық шығармалардың тереңдігі мен ауқымдылығы, көркем образдар сыйымдылығы жарты ғасыр бойы кейінгі буын қаламгерлерге үлгі-өнеге болды.

Туған өлкесіне деген сағынышын,санасын тым ерте есейткен соғыс жылдарытуалышытырман естеліктерін ғұмырының соңына дейін сарқып түгесе алмай кетті. Әбіш Кекілбайұлы әдебиет әлеміне рухы ешқашан мұқалмайтын,ар-намысқа адал кейіпкерлер галериясын сыйлады

Әбіш Кекілбайұлы тарихи кезең оқиғалары арқылы кейіпкерлерінің психологиясын, ішкі және сыртқы саясат бағыттарын бағдарлау, таразылау қабілетінің ауқымын танытады. Тарихи оқиғалардың түп негізінде жатқан көкейкесті ой-мұраттардың ерекшелігін, жеке адам мен тарих арасындағы қатынастың саяси-әлеуметтік және психологиялық алғышарттары мен нәтижелерінің сырларын танытады. Ә.Кекілбаевтың «Аңыздың ақыры», «Үркер», «Елең-алаң» романдарында реализм мен көркем шындықтың мәні жан-жақты көрінеді. Автор болмыстың толық бейнесін оның қарама-қайшылықтары мен ауытқуларының бүкіл жүйесімен жасайды.

Қазақ әдебиеті тарихында Ә.Кекілбаев шығармашылығының алатын орны ерекше. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы ұрпақтың өкілі бола тұра, ол қазіргі оқырманға өте жақын. Адамдық-азаматтық, жасампаздық, белсенді қасиеттерді бойына сіңірген сан қырлы дарыны оны заманнан тыс тұлға етеді. Ә.Кекілбаевтың шығармашылығы өзекті және ол алға қойған мәселелердің тереңдігімен күні бүгінге дейін таң қалдырады.

2.1 Әбіш Кекілбаев - халық данасы

Ә.Кекілбаев ХХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиетінің дамуына өлшеусіз үлес қосты. Ол ұлттық мәдениет тарихына ақын, жазушы, драматург, аудармашы, сыншы, сөз шығармашылығын зерттеуші ретінде енді.

Ә.Кекілбаев талантының жан-жақтылығы шын мәнінде қуантады. Оның барлық жанрдағы шығармашылығы жаңашылдығымен, сөз шеберлігімен таң қалдырады. Жазушының «Тасбақа шөп», «Мынау әдемі», «Соңғы аялдама», «Дұрыс адам», «Аш қасқыр» т.б повестерінде оның ішкі жан дүниесінің тереңіне үңіле білу қабілетін аңғаруға болады.

Жазушының өзі өмір сүретін қоғамда қалыптасқан ережелерге наразылық сол қоғамның тісіне ұқсас "кішкентай адамның" санасындағы төңкерістің сыртқы көріністерін емес, оның ішкі тәжірибесі арқылы көрсетеді.

Ә.Кекілбаев – реалистік әңгіменің танымал шебері. Шығармалары шағын фразалар мен тұжырымдардағы терең философиялық толғаулардан тұратын нәзік көркемдік талғамымен ерекшеленеді.

Ә.Кекілбаев өзі бейнелеген өмірдің идеясы мен суретін дәл берудің жолдарын табады. Ол ұлттық мәдениеттің байлығын пайдалана отырып, қазақ тіліндегі бейнелі сөздер мен сөз тіркестерін түрлі айналымдармен, фразеологиялық бірліктермен шебер үйлестіре біледі.

Ә.Кекілбаев тілі туған халқының фольклорлық мұрасынан сусындаған құдіретті поэтикалық әлеуетке ие. Бір-біріне жақындай түскен, өмірлік ағыспен ағып жатқан сөйлемдер арқылы жазушының сөздері түрлі-түсті, қайталанбас үйлесім тудырып, оқырман жүрегіне жол тауып, ойына берік орнығып, тұла бойын тұншықтырып, ыстық қанды соғуға мәжбүрлейді. Көркем әдебиеттің жан дүниесі көркем образ болса, көркем образ жасауда сан алуан әдіс-тәсілдерді кеңінен қолдану, тиімді әдіс-тәсілдерді дәл тану жазушы шеберлігінің белгісі. Оның үстіне көркем бейненің қалыптасу процесі адамның ішкі жан дүниесін ашумен, мінезінің терең қырларын түсінумен тығыз байланысты. Ал осы орайда Әбіш Кекілбаев – адам жанының болмысын танудың әдеби тәсілдерін шебер меңгерген қаламгер. Оның кейіпкерлері қарапайым адамдар болса да, олардың әрқайсысының мінез-құлқы, қасиеттері, тағдырлары, олардың іс-әрекеттерінің мәнін ашатын, олардың қарама-қайшылықтарын, сезімдерін, өмірдің қайшылықтарын жасыратын өзіне ғана тән эстетикалық мұраттар мен құндылықтар бар.

Жазушы жеке тұлғаның ішкі дүниесінің құйындарына терең бойлай алады. Шығармаларының беттерінде ол кейіпкерлердің мінез-құлқына баға беріп, олардың жан дүниесінің сан алуан күйлерін, іс-әрекеттерінің жасырын мотивтерін сипаттайды. Кейіпкерлердің тағдыр тауқыметі қуған ішкі бастан кешкен толғаныстары, сезімдері жазушының әңгімелері мен романдарының көркемдік шылауында бейнеленген.

Ә.Кекілбаев шығармаларында өткен мен бүгінгінің көзге көрінбейтін бірлігі бар. Өткен күндердің сырымен бөлісе отырып, бүгінгі күннің өзекті мәселелерін қозғайды. Жазушының «Бәйге», «Ханша дарияның тарихы», «Құдық», «Күй» повестерінде қазақ халқының тұрмыс-тіршілігінің нақты суреттерін жаңғыртып, терең философиялық-психологиялық талдаудан өткізеді.

2.2 Әбіш Кекілбаевтың шығармаларына талдау

Ә.Кекілбаевтың әрбір шығармасы жазушы суреттеген тарихи дәуірдің ерекшеліктерін ашатын тұтас туынды. Соның жарқын мысалы ретінде қазақтың көрнекті сыншысы Сағат Әшімбаевтың «Жансыз, қайсар адамдардың мазағына айналған тағдыр туады» деген «Құдық» повесі.

Бұл мәлімдемемен келіспеу қиын. Жазушы қарапайым адам бейнесінде өнердің ұлы құдіретін көрсете білген.

Жазушы талантының бір қыры оның көне дәстүр мен аңыз-әңгімелерді бүгінгі күн призмасы арқылы түйсінуінен көрінеді. Соларға бет бұрған жазушы адамгершілік, азаматтық мәселелерін көтереді. Тиісінше, Ә.Кекілбаев шығармаларындағы дәстүрлер мен аңыздар ерекше үн алып, мүлде жаңа мазмұнмен толығады.

«Күй» хикаясында «мәңгүрт» ұғымы алғаш рет қолданылып, жадынан айырылған жанның қайғылы жағдайының белгісі. Кейіннен ол әлемдік деңгейге көтерілген көркем образға айналып, өткенінен, шыққан тегінен, тарихпен, қоғаммен байланысы үзілген адамның үмітсіздігінің бұлтартпас дәлеліне айналды.

Айта кетерлігі, ХХ ғасырдың соңындағы әдебиеттану ғылымында «мәңгүрт» ұғымын алғаш әдеби айналымға кім енгізгені туралы дау туды. Бұл сұраққа азаматтық ұстанымы биік адамгершілік талабына сай келетін жазушының өзі былай деп жауап берді: «Шексіз кек шексіз жауыздыққа, шексіз жауыздық рухани мәңгүрттікке жетелейді деген, Шыңғыс Айтматов жан-жақты анықтама береді: мәңгүрттік тағы да шексіз қатыгездікке тіреледі.

Жазушының сөздері сөз өнеріндегі көркемдік ізденістердің мәнін толық ашады. Өйткені «Күй» повесінің идеялық пафосы автор күй өнері арқылы ашқан бейбітшілік пен адамгершілік үшін күресте жатыр.

«Шыңырау» әңгімесінің сөздік қорына үңілсеңіз, жазушының қазақ әдеби тілін де, жергілікті тіл элементтерін де шебер пайдаланғанын байқауға болады.

Әбіш Кекілбаев шығармаларында көркем тілдің ерекше құралы ретінде қолданылғанын салыстыру. Оның басты себебі, салыстыру қазақ әдебиеті тарихындағы ең көне бейнелеу тәсілдерінің бірі. Жазушы шығармаларында сан алуан теңеулер кездеседі. Олар көбіне «тәрізді», «сияқты», «аумайды» көмекші сөздері немесе -дай, -дей, -тай, -тей, ша, -ше аффикстері арқылы жасалады. Мұндай салыстыруларды «Шыңырау» әңгімесінен көп кездестіреміз. Мысалы: «қара қамшы оқ жыландай жылжып; таңқақ танаудан шыққан дем шиыршық атқан бұйра мұртқа малтығып жатқандай; әр талы сояудай қатты сақал».

Жазушының үні мен ойын жеткізу жолдары әр шығармада әртүрлі. Көбінесе олар автордың ішкі монологтары, түрлі лирикалық шегіністері арқылы күрделі сөйлемді жеткізу тәсілі.

«Құс қанаты» әңгімесіндегі Ә.Кекілбаевтың шатпа (төрт қанатты киіз үй), шошала (азық-түлік қоймасы) диалектизмі сөйлеушінің коммуникативтік стратегиясына сәйкес төсекқап, аяққап, жүкаяқ сияқты көнерген сөздерді біріктіреді. Демек, көркем шығармадағы автор бейнесі – тіл біліміндегі адам мәселесінің бір қыры. Коммуникативті мақсат бұл зат есімдердің құндылығын ашады. Жазушы осы сөздерімен кейіпкердің өмір сүру жағдайын өзгерткен сәтін суреттеп, «жарылғыш» ақ пәтерге тап болған өмірінің екі кезеңін салыстырады. Бұл мәдени деректердің құндылығы кейіпкердің аңсауынан көрінеді. Қалаға көшкенде заттарын шашпай, жақындарына беретін. Ал екінші кезеңде «сылдырмақ» пәтер оның жаңа некеге бейімделу сәтін білдіреді. Ол үшін жалғыз ұлдан артық ештеңе жоқ, ол үшін бәрін құрбан етуге, тіпті өлуге де дайын. Бұған прагматикалық ақпарат дәлел, оқырманды сендіреді. Бұл жазушының диалектизм мен көнерген сөздерді ұштастыруының құдіретін көрсетеді.

Ә.Кекілбаев шығармашылығында ХVIII ғасырдағы тарихи оқиғаларды баяндайтын «Үркер», «Елең-Алаң» романдары елеулі орын алады.

Жазушы бұл шығармаларында қазақ халқының жоңғарларға қарсы азаттық күресін таза реалистік шыншылдықпен, романтикалық шабытпен суреттейді. Оның шеберлігі өзі жасаған көркем образдар деңгейінде толық ашылды. Автор Аңырақай шайқасында ерекше ерлік көрсеткен азаттық қозғалысының көсемі, бірегей қолбасшы, көрнекті тарихи тұлға – Әбілқайыр ханды және оның Ресеймен ынтымақтастыққа бағытталған одан кейінгі әрекеттерін жан-жақты суреттейді. Жазушы бұл одақтың қазақ елінің тәуелсіздігі мен жерінің тұтастығын сақтау жолындағы мақсаты мен мән-мағынасын жете түсінеді.

«Үркер», «Елең-Алаң» романдарында адамдардың дүниетанымының, ойлау қабілетінің ерекшеліктеріне көп көңіл бөлінеді. Әңгіменің ортасында қазақ халқының ұлттық мүддесі тұр. Олай болса, ел…