Әбіш Кекілбаев туралы зерттеу таныстырылымы, 11-сынып

Дарынды балаларға арналған мамандандырылған С.Сейфуллин атындағы №11 облыстық қазақ мектеп – интернат кешені

Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы диалект сөздердің қолданылуы

Әлмембет А.М.

2018 – 2019 оқу жыл

« Әбіш Кекілбаев – заманымыздың бір заңғар тұлғасы. Кекілбаев туралы сөз айту кімге болса да, оңайға түсе қоймас »

Қуаныш Сұлтанов

Тақырыбы: Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы диалект сөздердің қолданылуы

Зерттеу жобасының нысаны: Диалектологиялық сөздіктер, қазақ диалектологиясы туралы еңбектер, Ә.Кекілбаевтың көркем әдеби шығармалары, қазақ тілі, қазақ әдебиеті оқулықтары, әдебиет хрестоматиялары.

Зерттеу жұмысының практикалық мәні: Оқушылардың танымдық ой - өрісін дамыту барысында қазақ тілі мен қазақ әдебиеті пәндерінде

ақпарат

ретінде қолдануға болады.

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы: Ә. Кекілбаевтың көркем әдеби шығармаларындағы жергілікті тіл ерекшеліктері, диалект сөздердің көрініс табуы.Маңғаз Маңғыстау халқына тән диалект сөздердің мағынасына терең бойлау.

Зерттеу жұмысының құрылымы: Ғылыми зерттеу жобасының бөлімдері: кіріспе, негізгі бөлім, негізгі бөлімнің 4бөлімшесі , қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Кіріспе

Ғылыми зерттеу жобасының мақсаты мен міндеттері

Өз ұлтымыздың сөз қолданысын үлгі ете отырып, кейінгі ұрпақ санасын қалыптастыру, ана тілімізге сезімін ояту ;

Мектеп оқушыларына Әбіш Кекілбаевтың шығармаларын насихаттау;

Жұртының мүддесі үшін жазары таусылмаған Әбіш Кекілбаевтың шығармаларын тереңінен зерттеу, зерделеу;

Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы диалектизмдердің қолданыс аясының молдығын атап көрсету;

Көркем шығармадағы диалект сөздердің мән – мағынасын ашу;

Жинақталған материалдарды бір жүйеге келтіру.

Қорытынды

Мазмұны

Кіріспе

Негізгі бөлім

І.Диалект сөз дегеніміз не?

III . Әдеби тіл мен диалект сөздің қатысы.

IV .Ә.Кекілбаев шығармаларындағы диалект сөздер

V . Көркем әдеби шығармадағы диалект сөздердің мағынасы

I І.Бұрынғы және қазіргі қазақ дилектологиясы.

Пайдаланылған әдебиеттер

Диалект дегеніміз не?

Бұрынғы диалектология .

Қазіргі диалектология

Ж. Аймауытұлының “Диалектология туралы негізгі ойлар”, “Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы” атты ғылыми теориялық конференция материалдарына көз жүгіртер болсақ, Ж.Аймауытұлының 1926 жылғы “Еңбекші қазақ” газетінде жарияланған “Тіл туралы” деген мақаласында: “Қазақтың әр елінде, әр гүбернесінде өздері ғана қолданатын, өзге елдер білмейтін тілдер бар. Мұны халық ғылым тілінде провинциализм деп атайды”, - деп анықтама береді.

Н.Сауранбаевтың “Қазіргі қазақ тіліндегі диалектілер” еңбегінде: “ Диалект сөздер - белгілі бір жердегі (аймақ, облыс, аудан) тұғындардың сөйлеу тілінде ғана қолданылатын сөздер. Тіл білімінің диаклектілер мен говорларды зерттейтін саласы – диалектология деп аталады”, - деп анықтама береді. Н.Сауранбаев диалектологияны екіге бөле қарастырады: сипаттама диалектология, тарихи диалектология.

Бұдан байқайтынымыз - диалект сөздер сонау 1920 жылдан бастап “Провинциализм” болып қалыптасып, дами түсті.

Диалектология ғылымы пайда болды.

Әдеби тіл мен диалект сөздің қатысы .

Диалект сөздер.

Белгілі бір мекеннің халқы сөйлейді.

Сол халық арқылы дамып, қолданыс аясы кеңейе түседі.

Әдеби тілге біртіндеп ене бастайды. Қоғамның, тілдің дамуына байланысты.

Диалект сөздер әдеби тілге айналады.

Әдеби тіл.

Ә.Кекілбаев шығармаларындағы диалект сөздердің қолданылуы.

Ә.Кекілбаевтың қазақ әдебиетінің алтын қорына қосқан шығармаларының бірі – «Тасбақаның шөбі » әңгімесі . Осы әңгіме бойынша диалект сөздердің қолданылуы: «Әншейінде өз етегіне өзі сүрініп, қапылып жүргенімен, шайы қайнағанша елу ел көшін жөнелтіп, көшкен ел үйін тігіп үлгеретін борпыаяқ Сақыптың қара шәйнегі сол күні ә дегенше бұрқ ете түсті. Таң атқанша ит арқасы қияннан бір-ақ шығатын зыр – зыбыл құла біреу әдейі қазықтап қойғандай ауылдың көк желкесіндегі қарағанды жүлгеге қадала қапты.

Қызын ұрайын, мына бір қу таяққа асылып шойнақтап жүруге бұдан әрі қауһар қылмай барады.

Оңбайдан естіген әлгі бір әрпіл – тәрпіл өлең жолы ауызыңнан шығып кетеді.

Білмейді екенбіз, Қарабала да оңашада қара өлеңді қайқайтады екен.

Қарабаланың қияқ мұрты бүлк ете қалды. Шіркіннің дәмесін қара, өліп жатып та жұрттың жағасына жармаспақ».

“Тасбақаның шөбі” әңгімесі бойынша диалект сөздердің қолданылуы.

Диалектологиялық сипат бере баяндау үлгісі Әбіш Кекілбаевтың бұл әңгімесінде ерекше көрініс табады. Мұнда автор атынан берілген баяндаудың өзінде «борпыаяқ Сақып», «зыр – зыбыл құла» , «шілтік құла», «китің құла», «қақшаңдақ», «дарылдақ шайханашы», «мошқай» сынды Маңғыстаудың жергілікті халқына тән диалектизмдерді көзіміз шалары сөзсіз.

Сонымен қатар «бір-ақ қақшып» , «диып отырған жас немелер», «тызалақтап жүрегендер» деген диалектизмді тіркестерді де анық байқаймыз. Бұл әңгімедегі адамдардың аталуында да диалектизмдік сипат…