Әбіш Кекілбаевтың Шыңырау повесін оқыту 5 сынып

Жазушы Ә. Кекілбаев «Шыңырау» повесін оқыту

Маңғыстаудағы құдық, құдықшылық кәсіпке байланысты қолданылатын сөздер

1. Аджы- көне түріктің сөзі. Оғыздармен келіп, Маңғыстауды «жерсініп» қалған. Суы ащы, бірақ мал ішуге жарамды құдықтарға қарата айтылады. Солай жер атауы болып қалыптасып кеткен. Мысалы, Елегаджы, Қарашаджы, Үшаджы, Қосаджы. Қазақтар оларды өз тілінің заңдылығымен Елекажы, Қарашажы деп атайды.

2. Адым- Шыңыраудың терендігінің өлшемі ретінде қалыптасқан. Екі аяқтың алшақ атталған ара қашықтығы. Шамамен 110-120см. Мысалы, Жүз адым аталатын шыңырау тереңдігі – 100 адым, немесе 110 -115 метр болғандығынан солай аталған.

3. Ағын-судың сай бойымен ағуы. Оның бірнеше түрі бар, оны көркем әдебиетте жеріне жеткізе суреттеген- Ә. Кекілбаев.

1. Жер асты ағыны- «Қара үңгірден көк теңізге жер астынан ағын құяды екен. Кенет көңіліне осындай ой қашты»(Ә.кекілбаев, 2- том, Алматы, «Өлке», 1999ж, 257-б) .

2. Ұры ағындар- ұлы арнаға құйып, не шеттеп жырылып ағып жатқан жер асты суы. Ол үлкен арнадан қашып шыққан ұры ағындар босатып тастаған қайыр қабат сияқты(Ә.Кекілбаев, 2-том, Алматы, «Өлке» баспасы, 1999ж 257-б).

3. Ақ түтек ағын- Қарын жарып жатқан ақ түтек айдын емес. Ендеше мынау ненің суылы. Еңсеп зіп-зілдей кірпіктерін әзер көтеріп, көзін ашып алып еді, жан-жағынан ақ түтек боп сарқырап жатқан ағын су әлдеқайда алды да қайқайды.

4. Суыт ағын- Ыңырана соғатын теңіз толқынының шылпылы емес, суыт ағынның сарылы.

5. Сарқырама ағын- Сарқыраған ағын судың дыбысы сияқты. Мынау кәдімгі күркіреп ағып жатқан сарқырама ағын ғой(бұл да сонда,258 –б).

Кемеңгер жазушы Ә. Кекілбаев өзінің «Шыңырау» повесінде бірнеше жер астындағы арнаны тәптіштеп суреттейді.Олар:

1.Ұлы арна,

2. Нағыз арна,

3.Сарқырама арна,

4. Үлкен арна,

5. Қосалқы арна,

Мысалы: Ұлы арна- Үстірт ернегінің жер астында судың теңізге құйып жатқан бірнеше арнасы бар делінеді. Оның бірін 1950 жылдары гидрогеологтар Манашы-Төлеп аралығынан тапты да. Ежелгі құдықшылардың көбі қосалқы арналарды тауып, өзінің, елінің атын шығарған шыңырауларын солар бойынан қазған екен делінеді. Бірақ ешқайсысы да Ұлы арнаға жеттім деп айта алмай кетулі. Ә.Кекілбаевтың «Шыңырауындағы» Еңсептің сол арнаға жетіп, өлім құшуында бұл кәсіп иелерінің көкейтесті арманы жатыр.

«Ол үлкен арнадан қашып шыққан ұры ағындар босатып тастаған қайыр қабат сияқты», «Нағыз арна алда болса керек», «Еңсеп сонда құдықтардың бәрі сонау тұңғиық тереңде теңізге құлап жатқан үлкен арнаға су құятын бергі- жер бетіне жақындау майда тарамдардың кіндігінен шыққан сулар деп болжаған- ды. Сонау ащы теңізге су құятын сарқырама арнаға жеткен ешқайсысы жоқ». «Ұлы арнаға бұрын жетем деп жаныға қимылдағандай», «Мынау меңіреу қара жердің қойнында қамалып тұрған жерінен бұл босатып жіберген мыңдаған тамшы, тұңғиық түбіне жамыраса ағып, жарыса құйылуда. Тақтай тасты дүсірлете жөнелген қос түтек ағын жеті қат жер астынан тіршілік дабылын қағып жатқандай»(246, 257-258,260-беттер).

Ғылыми әдебиеттерде арна сөзін бассейн деп алу қалыптасты. Мысалы, Солтүстік Ақтау бассейні.

"Жылмиған Үстірт айнала ақ шың ернекке тіреліп таусылады. Сол ернектің бір ұшпа аңғарында інісі Теңсел тас кесіп жатыр. Таудан арамен кесіліп алынған сандық тастар ернектің үстіне шығарылады. Кескенге жұмсақ болғанымен, жел мен суға берік, сар кемік тастың ортасын ойып, шыр айнала қырнап, тоқаштан аударып алғысыз кейіпке келтіреді. Ернектен алыстаған сайын жердің топырағы қалыңдап, астындағы көл- көсір таудың көк тас қабаты тереңдей түседі"(220- б ).

Аңыздың мазмұнына тарихи- танымдық мағына үстеген, тарихи-танымдық материалдық жансыз деректің жазушы өзін сөйлетіп тұр, бұл аңызда құдықтың тарихы да қоса сөйлеп жатыр. Материал тастың бірнеше түрі жазушы қаламына іліккен, олардың әрқайсысының атқаратын қызметі де бар: "көк ала тас", "тығырық тас", "сандық тас", "тоқаш тас", "көк қиыршық тас", "тақтай тас", "қара тас", "жел мен суға берік, сар кемік тас", "қиыршық тас", "шақ- шұқ тас", "қабыршақ, шақылдаған көк тас", "шеген тас", "әйкел тас", "шақылдаған қатты тас" т. б, бұған дейін кезіккен топырақ та, саз да, қазылған қабырға да әр түрлі: "қазынды топырақ","су қиыршық топырақ", "қиыршығы аз топырақ", "үйме топырақ","қиыршық саз", "туырлық саз", "жентек- жентек саз", "қалың саз", "саз…