Әбубәкір Кердері өлеңдерінің зерттелу тарихы 8 сынып

Қaзaқстaн Республикaсы

Білім және ғылым министрлігі

Түркістан облысы

Жетісай aудaны

«Ш.Уәлиханов атындағы №2 жалпы ортa мектебі» коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Ислам Әсемай

8 сынып

Ғылыми жоба

Тақырыбы: Әбубәкір Кердері ақынның өлеңдерінің зерттелу тарихы

Бaғыты: Қaзaқстaнның тaрихи ескерткіштері және болaшaқ дaмуы бaр сaяхaттaры

Секция : Әдебиет

Жетекшісі: Юнусова Жулдузой

қaзaқ тілі мен әдебиет

пәнінің мұғaлімі

"Ш.Уәлиханов атындағы №2 жалпы ортa мектебі" коммуналдық мемлекеттік мекемесінің

8-сынып оқушысы

Ислам Әсемай Асқарқызының

«Әбубәкір Кердері ақынның өлеңдерінің зерттелу тарихы» тaқырыбындaғы ғылыми жобa жұмысынa

Оқушы айналысып жүрген жұмысында Әбубәкір Кердері шығaрмaлaрымен тaнысып, өлеңдерінен үзінділер оқи отырып , өте шебер өзіндік ой тұжырымдaрымен нaқты, әрі ғылыми тұрғыдa түсінікті бaяндaй білген.

Ғылыми – зерттеу еңбегінің жоспaрғa сәйкес ақынның өмірі мен шығaрмaшылық қызметі жөнінде тұжырымды мaғлұмaт берілген.

Зерттеу жұмысында ақынның өлең-толғауларын, оны зерттеген көрнекті ғалымдардың шығармалары мен туындыларын оқып, Кердері Әбубәкір туралы мәліметтер жинақтаған. Қорытынды бөлімінде Кердері Әбубәкір шығaрмaлaры, өлеңдері зерттеуді қaжет ететіндігі бaяндaлды.

Жұмыс жүйелі де, жинaқы, көңілге қонымды, тaртымды жaзылғaн. Зерттеуші оқушығa ізденістерге толы шығaрмaшылық тaбыс тілей отырып, шығaрмaлaрының бүгінгі келешек ұрпaқ үшін, тәрбиелік мәнінің зор екендігін түсіндіру бaсты міндетіміз деп есептейміз.

Мектеп директоры: Маликов Жаппар Абдихаликович

Жетекшісі: Юнусова Жулдузой Маликовна

Қaзaқ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Жоспaр

І. Кіріспе

Ақын өмірі жайлы деректер және оның зерттелу тарихы

ІІ. Зерттеу бөлімі

Ақын шығармаларындағы әдептілік, имандылық мәселелері.

Ә. Кердерінің әдеби мұрасының жанрлық ерекшеліктері

Әбубәкір поэзиясының көркемдік ерекшелігі

ІІІ. Қорытынды бөлім

ІҮ. Пaйдaлaнылғaн әдебиеттер

Аннотация

Зерттеу нысаны. Әбубәкір Кердерінің өмірі мен шығармашылығы.

Зерттеудің мақсаты. Елінің егемендік алып, көгінде көк байрағы желбірегенін аңсаған аяулы ақынның арманы жүзеге асқан қазіргі мамыражай заманда оның рухы өзі шексіз сүйген елімен қайта мәңгілік қауышқанына көз жеткізу; Ақын туралы мағлұматтар мен мәліметтер беру;

Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негізі. Әбубәкір ақын жайлы бұрын-соңды жазылған зерттеу еңбектер, мақалалар, жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқулықтар мен жекелеген мақалалардағы мәліметтер зерттеуді жазуда басшылыққа алынды.

Зерттеудің кезеңдері.

– Ақынның өлең-толғауларын, оны зерттеген көрнекті ғалымдардың шығармалары мен туындыларын оқып, Кердері Әбубәкір туралы мәліметтер жинақтау;

Ақынның ескерткішін, Әбубәкір атындағы көше жайлы деректер жинау;

Ғылыми жобаны компьютерге теріп, басып шығару.

Зерттеудің әдісі. Зерттеу жұмысын жазу барысында жинақтау, әдеби талдау, сараптау және тұжырым жасау әдістері қолданылды.

Зерттеудің жаңашылдығы мен дербестігі. Үнемі әділетсіздік пен дөрекілік көріп, жәбір-жапасы көп, жайсыз ғұмыр кешкенімен артына қыруар, әрі құнды туындылар қалдырғандығын дәлелдеу.

Зерттеудің қорытындысы мен нәтижесі.

– Әбубәкір Кердері артына мол әдеби мұра қалдырған, қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар тұлға;

Зерттеудің практикалық маңызы.

Зерттеу нәтижелерін ақынның өмірі мен шығармашылығына қызығушылық танытқан жекелеген адамдар ізденіс материалы ретінде қолдана алады;

Әдебиет оқу, қазақ тілі сабақтарында, тәрбие сағаттарында қосымша материал ретінде пайдалана алады;

Жоғары оқу орнының студенттері семинар сабақтарында қолдануға болады.

КІРІСПЕ

Қазақ әдебиеті тарихының ең бір құнарлы, дәстүрі берік, мазмұны бай кезеңі ХІХ ғасыр. Бұл ғасыр үлкен-үлкен құбылысты оқиғаларға да, күрделі де шиеленісті әлеуметтік тартыстарға да толы болғандығы дүние тарихының парақтарынан да белгілі. Ондай тарихи кезең құбылыстары қазақ даласына соқпай өткен жоқ. Қазақ елі бұл кезеңде де ауыр күндерді басынан кешті. Он сегізінші ғасырдың аласапыран дәуірінің зардаптары жалғаса түсті. "Ақтабан шұбырынды" атанған зарлы заманнан өткен қазақ жұрты, қазақ хандығы тағы да бір қилы заман, қиын кезеңге аяқ басты. Сол дәуірдің оқиғалары мен тарихи шындығы, негізінен, қазақ әдебиеті шығармаларында көрініс тапты. ХІХ ғасырдағы қазақтың ұлттық әдебиетін дәуір шындығынан бөліп қарау мүмкін емес. Бұл кезеңде әдебиет пен халық тарихы біте қайнасып, кірігіп кеткендей еді. Соған орай әдебиет те жаңа сапалық деңгейге көтерілді. Қазіргі әдебиеттануда "жаңа дәуір әдебиеті" деп атала бастаған бұл кезеңдегі әдебиет шынында да тарихи алғышарттары мен себеп-салдарларына орай дәстүрлі арнадан шығып жаңа сипаттарға ие бола бастады. Осындай әлеуметшiлдiк сарынды көбейткен тарихи оқиғалар бұл дәуiрде орыс отаршылдығымен байланысты туды. Ресей империясына бодан болу, соным

Тақырып өзектілігі: Әбубәкір Кердерінің тұтас бір ұлтқа, әсіресе қазаққа ұлағат боларлық өнегеге, тағлым мен тәрбиеге толы даналық өлең-жырларын, терме- жырларын кеңінен насихаттау қазақ әдебиетіндегі маңызды мәселелерінің бірі.Ақынның мол әдеби мұрасын жинап, басылымдарын шығару, оны зерттеп ғылыми айналымға қосу, шығармашылық өмірбаянын толыққанды түзу алдағы күн еншісінде тұрған игі істер.

Зерттеу жұмысының мақсат-міндеттері: Ел егемендігін жыр еткен арманшыл тұлғаның өмірі мен шығармашылығын зерттеу арқлы көпшілікке кеңінен таныту, шығармаларын насихаттау зерттеудің басты мақсаты болып табылады. Осы мақсатқа қол жеткізу барысында төмендегідей кешенді міндеттер жүзеге асты:Ақынның өмірі мен шығармашылығына қатысты қол жеткен деректердің барлығымен танысу, олардағы мәліметтерді салыстыру, жинақтау, жүйелеу, өз ой тұжырымымды жазу;Ақынның шығармаларының барлығын оқып, онда көтерілген басты мәселелерді, ақынның жырға қосқан тақырыптарын саралап көрсету; Ақынның шығармаларын жанрға жіктеу; Ә.Кердері шығармаларының құрылымдық, көркемдік ерекшеліктерін талдап көрсету;Ақынның туып-өскен өлкесін өз көзіммен көру, бейіті басына бару. Зерттеу барысында түйген деректеррді қағаз бетіне түсіру, жүйелеп жазу.

Зерттеудің ғылыми жаңалығы: Зерттеу барысында көптеген қызықты материалдармен таныстық. Сол материалдардағы деректер салыстыра отырып, ақынның ғылыми өмірбаяны толықтырыла түзілді. Ақын шығармаларының тақырыптық, көркемдік, жанрлық сипаттары өзіндік көзқарас тұрғысынан жаңаша талданды.

Зерттеу жұмысының құрылымы: жоба кіріспеден, үш тараудан, қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

Негізгі бөлім

Әбубәкір жастай оқыған, оқығанда Алланы бір, пайғамбарды хақ, құранды шын деп, дін оқуынан бастаған. Зерек те алғыр жас сабақты әжептеуір меңгеріп, ислам қағидаларын тереңдеп үйренген. Ол өз аулында бала кезінде молдадан дәріс үйренеді. Артынан Орынбор, Троицк шаhарларында оқуын жалғастырып, мектеп, медреселерді тәмәмдайды.

Ақынның туған жері Жайықтың маңындағы Теректі деп аталатын елді мекен. Ата тегіне келетін болсақ-Кіші жүздегі Жетіру, оның Кердері тайпасы.Осы күнге дейінгі зерттеушілер Әбубәкірдің әкесінің атын „Шоқан ” деп келген, бұл әкесінің есімі емес, оған жанама қойылған аты екен. Ақын өз өмірбаянын өзі жырлапты, тіпті қай жаста не істеді, кімнен қандай қарым-қатынаста болды, нені сүйді, неден жиіркенді, бәрін де қолмен қойғандай толғапты, ол:

Әуелі туғаннан соң бірге жеттім,

Еңбектеп екі жаста төрге жеттім.

Үш пенен төрт жасымда тілім шығып,

Шүлдірлеп ата-анамды ермек еттім.

Келген соң бес жасымда ойын білдім,

Ойыннан қалғанымды уайым білдім.

Алтыда балаларымен асық атып,

Ойынның неше түрлі жайын білдім.

Жеткен соң жеті жасқа хайла білдім,

Сегізде залал менен пайда білдім.

Айтса да бөтен қазақ жас бала деп,

Телегей өзімді-өзім дария білдім.

Он бір мен он екіде түркі білдім,

Ғылымды зерек жанның мүлкі білдім.

Шығарған Мүсәннәфтар назым қылып,

Түркіні тәмәм тілдің көркі білдім.

Әбубәкір Кердері өзінің бір жасынан бастап жиырма жеті жасына дейінгі бүкіл өмір жолын санамалап, термелеп жырлапты, жақсымен дос болғанын, парасатты да ақылман жандардың батасын алғаны, көлденең көк аттыға тізгін бермей, өзі әділ деп тапқан сара жолмен жүргенін өлеңмен толғапты. Өзі он төрт жасынан бастап өлеңге әуестеніпті, көңілге түйген ойлары мен әсерлерін қағазға түсіріп отырған. Сонымен бірге, он беске келгенше медреселерде дәріс алса, одан кейін оқуын бір жола тоқтатып, ел ішінің ісіне араласыпты. Ақын бұл жөнінде өзін халайық-қауымға қызық таныстырады.Алтынды жерге төктім уыстаған,

Ерліктен ғылым артық ту ұстаған.

Тап болдым он алтымда бір мінезге,

Топ көрсе жеті мүшем құрастаған.

Еліміздің тарихында өз өмір жолын өзі жырлаушы ақындардың мол болғаны айта келіп, М. Әуезов: „Қазақ әдебиетінде, өмірбаянын бір жастан бастап, дәл бүгінгі тоқтап тұрған жеріне тізбектеліп, жалпылап санап шығу жалғыз Әбубәкір туғызған түр емес, бұның бір түрі ауызша айтылған „Тарғын” жырында да бар. Бірақ соны Әбубәкір пайдаланғанда жаңағы түрлі бас сырларын ашып, содан ғибрат туғызам деген мақсұтпен айтады.Ал Қожа Ахмет Иасауи бір жасмынан бастап алпыс үшке дейінгі аралықты кеңінен толғап жырлаған. Екі ақын да өмір сүрген ортасын, кешкен ғұмырын, қандай іспен айналасқанын барынша шынайы жырлаған, айырмашылығы әрқайсысының өзіндік ұстаған жолы бір- жасынан Алланы бір, пайғамбарды хақ, құранды шын деп ұғып, екінші, кәдімге қарапайым тірлікпен күн кешіп, бірте-бірте мұсылманшылық жолына түскенін өлеңмен толғайды.

Әбубәкір Кердері жан-жақты талант иесі, жыршы, шежіреші әрі айтыскер ақын. Осы себепті ақын туындылары әр кездегі баспасөз бетінде жарияланып тұрды, атап айтқанда „Айтыс” (1965), „Үш ғасыр жырлайды” (1965), „Бес ғасыр жырлайды”(1969) кітаптарында басылса, сонымен бірге „Әдебит майданы” (1935ж.) (№10-11), „Әлем” (1991ж.№1), „Жұлдыз” (1991ж.№5) журналдарында, „Қазақ әдебиеті”, „Ақтөбе”, „Жұмысшы” секілді бірнеше республикалық, облыстық газеттерде де басылым көрген болатын.

Бүкіл жан дүниесімен Алланы бір деп таныған Әбубәкір Кердерінің кез келген өлеңін оқысаңыз шариғат жолын барынша терең , барынша нәзік жырлайды. Ақынның шығармаларын оқып отырып, оның дін қағидаларын жақсы меңгергені анық байқалады:

Қараңғы көрге кіреді,Ажал жетіп, ер өлсе.Періште келер сұрауға.Бұдан әрі ақын әдептілік пен имансыздықтың қандай күй кешетінін, олардың кескін- келбеті ахиретте қандай болатынын толғай келіп:Инабат- ердің дәулеті,Өсер басының әулеті.Инабатсыз ерлердің,Итке ұқсар келбеті.Ұқсағаны емей немене,Кем болған соң құрметі.Инабат-діннің бүтіні,

Пайдасына керекті.

Біздіңше, Әбубәкір Кердері ислам дінінен, шариғаттан, Мұхаммедтің (Ғ.С.) хадистерінен де хабардар болған секілді. Оның әр түрлі жолдарымен, ішкі жақтарымен де таныстығы бар сияқты. Әбубәкір Кердері жасынан жоғарыда айтқанымыздай, дін ісімен айналысқан, бала оқытады, „бала молда” атанып жаназа шығарып, кейін кемеліне келген соң болыс пен елбасылардың хатшысы да болып қызмет атқарған. Ақын жиырма жеті жасында „біреулердің тілі тиіп ауырады”.Ол ақыры осы аурудан айыға алмай, дүние салыпты. Сүйегі Ақтөбе облысының Алға ауданына қойылыпты.

Ақын ауыл атқа мінерлерінің қасында жүріп, ел аралап, жер көріпті, бірнеше қалаларды да көрген, бір сөзбен айтқанда, ащының да, тұщының да дәмін татқан. Тіпті сол кездегі ел мен жерді дүрліктірген ақ патшаның қызметіндегі оқалы киім кигендермен де аралас-құралас болған. Сөйтіп, нәзік жанды Әбубәкір Кердері өзі сезген, өзі түйген келелі мәселені келістіре жырлаған, ол:

Әкімдіктен не пайда,

Әділ үкім етпесе?

Арам менен адалға,

Ақыл мен ойы жетпесе,

Залымдарды мұқатып.

Жүзінің суын төкпесе,

Жаны қас деп айтамыз,

Пара жеуге ептесе.

Ақын қай өлең-толғауында болсын, әр азамат халыққа қызмет етсін, ел-жұртына пайдасы тимеген кісілік емес, өз қара басын ойлау адамдыққа жатпайды деген пікір айтады. Ол мұндай ұлағатты ойларын, әсіресе, әкімдерге арнапты.

Ақынның тағы бірнеше туындылары Алланың ақ жолымен жүрмеген кесапат-кесірлерге арналыпты. Атап айтсақ, „Бір қатынға насихат қылып айтқаны”, „ Бір саудагерге айтқан насихаты”, „Қожасының тілін алмаған қызметкерге айтқаны”, „Бір насыбай атқан адамға айтқаны”,…