Абылай хан туралы ақиқат пен аңызға арналған баяндама

Абылай жайлы аңыз бен ақиқат

Шәді Жәңгіровтың тарихи тақырыпқа жазылған туындыларының ішінде тағы бір ерекше назар аударатыны — «Тарихнама» дастаны. Тарих өлеңдері тарихи оқиғадан туады. Сол дәуірде арнаулы оқиғаның қақ ортсында болған атақты адамдардың басынан кешкен өмірі, қолымен істелінген істің жыры болады. Тарихи өлеңдердің ішіндегі адамдар – жалпақ елге аты белгілі, жалпақ елге қадірлі, сүйікті адамдар сол адамдардың істеген ісі, беттеген мақсаты, аузында неше алуан әңгіме болып қалды. Бұл әңгімелердің көбі сол оқиғалардың ішінде болған, көзі көргеннің әңгімесі.

Сондықтан сөзі мен суретінің шындығы көбінесе даусыз. Сондайлық тарихи оқиғалар өз тұсында көпке жайылған жанды әңгіме болып жүрсе, кейде ақындардың қолына жетіп, өлең өлшеуіне түседі. Тарихта болған оқиға өлеңге айналған соң өзі ескінің тарихы болып жоғалмайтын болады. Бұл күнгі бізге жетіп отырған тарихи өлеңдердің барлығы да осы жолмен туып өскен. Қазақ әдебиетінің тағдыры тарихи өлеңдерге шейін қазақтың қалың елінің тағдыры сияқты болып келген. Онда әлеуметтік бағыты, әлеуметтік мақсаты жоқ. Не туса да қиял мен сезімнен, таза ақындық қуатынан туған. Барлық әдебиет бір арнаулы жолға түсіп, барар жерін белгілеп, «көпті түзеп, көпті бастаймын» деген талапты ойламаған кезі. Ол әдебиеттің заманындағы елде: «Қайда барамын, не тілеймін, кім боламын?» деген сұрауларды өзіне қоймаған ел болатын.

Сарыарқаның желіндей еркін ел, сайын даланың киігі мен құланы сияқты ықтиярлы ерке болатын. Ол заманның тарихы да көмескі, күңгірт.Тарихи өлеңдердің тұсында сол қазақтың өмірі көлеңкелі, күңгіренетін күни күнгейге шыққан сияқты. Бұрынғыдай емес, ендігі қадалып қараған көзге бадырайып анық көрінетін сияқты болды.Бұрынғы заманда құмды, шөлді даланың жайын қуаты сияқты болып жүрер қазақ елі, сол шаң мен желдің ішінде, көптен шырғалап тартып, күтіп жүрген тосқауылға ілінеді. Артқы өмірі асусыз тау, өткелсіз су сияқты белгісіздік кезеңінің атында жатса, мына заманда тарихтың асу кезеңіне шығып, бергі бетке қарай құлаған сияқты болады. Тарихта бұл екі дәуірдің жапсары Әбілқйыр, Тәуке, Қайып, Абылай хандардың заманына келеді. Бұл дәуірдің басы 1723 жылғы ақтабан шұбырынды, екінші сатысы орыс сияқты шет жұртқа бағынуға айналып, елдің алдында темір ноқта мен қайыс ноқтаның таңдауы шаққан заман. Ақыры орысқа бағынып, ноқтаға бас иіп, асаудың жуасып, алыптың басылған уақыты болады. Қазақтың тарихи жырлары мәселелерін алғаш көтеріп, пікір айтқан ғалымдар: М.Әуезов, Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев, Қ.Жұмалиев, Ә.Ысмайылов, Н.Смирнова, М.Ғабдуллиндер болды. Ауыз әдебиетінің осы саласындағы асыл үлгіларі

Қазақ елін орысқа бағындыруға зорлаған себептер көп. Бір жағынан қалмақ сияқты елдің тізесі батқан жаулығы болса, екінші: Орта Азия хандықтарынның қысымдылығы, үшінші: орыс үкіметінің қазақты бағындыруда мақсат қылғандығы, осымен бірге тағы бір зор себеп, қазақтың өз хандарының алалығы. Өзара жаулық пен араздық, өштік күшейіп, бірін – бірі жауламақ үшін әрқайсысы кез келген жұрттан көмек іздеп, қазақ елін әр айғырдың үйіріне сіңіруге айналғандығы. Осындай көп себептер тұтасып, ел тіршілігі бір шым – шытырық мезгілі жеткенде, орыс үкметінің шеңгелі қомағайлықпен созылып, қазақ даласын уысына кіргізіп әкететіп бара жатты.Орысқа бағыну елдің алдына ұсынған сыбағалы табақтай болып, еріксіз бой ұсындыруға айналды. Ел өмірі мен әдебиеті тарихында осы дәуірден қалған белгілер көп.Әдебиетте қалың елдің бұл қайғысы Абылай айналасынан шығады. Абылай маңына жиналады. Себебі сол аласапыран дәуірде қалың елдің “қайрандап жан қалма” деген Қазығұрттай үміті, жалғыз ғана Абылай басында болатын. Ескі қазақ елдігін, ескі жұрттың тілегін ту көтеріп бір араға жиған Абылай болатын. Бұлай болса, үлкен тарихи оқиғалар мен тарихи жырлар түгелімен Абылай заманнан суат алады. Қазақтың жат елге бағынбай өз е

Академик Қ.Қ. Бартольд: XVIII ғасырдағы ең күшті Орта жүздің ханы Абылай болды” (3,181) деп жазған.Қазақ елін халықаралық көлемде мойындатқан, өзі дүниеден қайтқанша жұртының ынтымағын сақтай білген Абылай халық ойында ерекше сақталмаған. Сақталып қана қоймаған алуан жанрдағы көркем мұралардың нысанасы айналды. Абылай жайлы тарихи өлеңдер мен аңыз әңгімелер оқиғаның ізі аумаған заманның, көз көргендер мен біреуден біреу естігендердің дерегіне негізделсе, дастандар бүгінгі дәуірдің туындысы. Сондай туындының бірі – Шәді Жәңгірұлының “Тарихнама” дастаны.

Ақынның бұл көлемді шығармасы 6700 жолдай өлеңнен тұрады. «Тарих-нама» жеке кітап болып басылмаған, бізге автордың өз қолжазбасы күйінде жеткен.

Дастан жазылған үлкен дәптердің, (көлемі 138 бет) әбден тозғандықтан сарғайып, жұқарып кеткен, алғашқы беттеріндегі жазулар өшуге айналған. Шығарманың ең соңғы бетінде «Шәді төре Жәңгірұлы» деген жазу бар.

Бұл дастанның қашан жазылғаны көрсетілмеген. Оны ертеректе, яғни Шәді қазақ тарихын, Орта Азия халықтарының ежелгі мәдениеті мен әдебиетін өз бетінше оқып, зерттеп жүрген кезінде жазған сияқты. Біздің бұл пікірімізді растайтын тағы бір дәлел Ш. Жәңгірұлы өзінің 1914 жылы Ташкентте басылып шыққан «Хикаят халифа һарон-ар Рашид» деген қітабының 112-бетінде баспаға беруге әзірлеп қойған шығармаларының тізімін жариялаған. Солардың ішінде «Тарихнама» да бар. Мазмұнына, құрылысына қарағанда Шәді бұл дастанын Абулғазы Бахадурханның «Шежіре-й түрік» деген кітабының ықпалымен, соған еліктеп жазған сияқты. Сондай-ақ, «Тарих-наманы» оқи отырып, Мұхаммад Юсуфтің «Тарихи Мұқимханий», Мирмухаммад Әмин Бухарийдің «Убайдуллонама» (XVIII ғасыр), алғашқы нұсқасын Нуриддин Ахунд Мулла Тархад Самарқанди жазған «Тарихи Ракимий», Мунис Хоразимий мен оның жиені Мухаммадриза Агахий жазған «Фирдавс-уа-иқ-бал» сияқты көлемді, күрделі тарихи еңбектермен Ш. Жәңгіровтың жақсы таныс болғанын аңғару қиын емес.

Шығыс медреселерінен дәріс алған Шәдінің әсіресе «Шежіре-й түрік» кітабымен таныс болуы әбден мүмкін. Бұл еңбекте XVI—XVII ғасырлардағы, Орта Азия тарихы туралы көптеген құнды деректер бар. Сондықтан да Орта Азия мен Қазақстан тарихын зерттеуші В. Бартольд, Г. Вамбери, Н.Веселовский, А. Якубовский сияқты бірқатар көрнекті ғалымдар кезінде Абулғазының осы кітабынан пайдаланған. Мұның өзі Ш. Жәңгіровтың Шығыс тарихын араб, парсы, тәжік, өзбек тілдеріндегі түпнұсқалардан оқып үйренгенін, халкымыздың өткендегі мәдени, әдеби тарихын жете зерттеп білгендігін, бұл салада ол ақын ғана емес, тарихшы ғалым, өз заманының үлкен ойшыл адамы екендігін көрсетеді. Шәдінің «Тарих-намасы» мен Абулғазының «Шежіре-й түрік» кітабын өзара салыстыра отырып тарихи тұрғыдан зерттеу тарихшы ғалымдардың келелі міндеті.

Ақынның “Тарихнама” атты дастаны бізге қолжазба күйінде жеткен. “Тарихнама” дастаны Абылай туралы жазылғандықтан бір көшірмесінде “Абылай” дастаны деп берілсе, келесі бір көшірмесінде “Абылайдың тарихы” деп беріледі.

Бұл дастан тұңғыш рет 1995 жылы С. Дәуітұлының құрастыруымен “Абылай хан” атты кітапта [6] жарық көрді. Бұрын ешқандай журнал, газет беттеріне жарияланбаған. “Абылай” атты дастанның қолжазбасы Қызылорда облысы, Шиелі ауданының тұрғыны Қасымов Нұрмұқан ақсақалдың қолында сақталған. Мұнда Шәді ақын қазақ ханы Абылайдың тәуелсіздік жолындағы жорықтарын суреттейді.

Тарихи деректерге сүйенсек, Абылай 1711 жылы Түркістан билеушісі Абылайдың ұлы Көркем Уәлидің шаңырағында дүниеге келген.Абылайдың азан шақырып қойған аты - Әбілмансұр. Түркістанды қалмақтар басып алғанда Көркем Уәли өмір, Әбілмансұр далаға қашып шығады да, аман қалады. Әбілмансұр барған жерінде ата – тегін жасырып күн кешеді. Бұл туралы Абылай заманының шежіресі Бұқар жырау:

“Ай Абылай, Абылай,

сені мен алғаш көргенде

тұрымтайдай ұл едің,

Түркістана жүр едің...

Қолтақтап жүріп күнелткен

Үйсін Төле күнелткен

Түйесін баққан құл едің... – [7.67]

деген. Шашы өскен, қара тұмық киген, жұлыны киімі бар балаға сонда Төле би “Сабалақ” деп ат қойыпты.Абылай 22 жасқа шыққанда Бөгенбай оны өзімен ертіп кетеді. 1733 жылы қалмақтармен ат тірескенде Қалдан Сереннің үлкен баласы Сары Манжаны (кейде оны Сарыша, “Шаршы” деп атай береді) өлтіреді. Осы жеңістен кейін Абылай атанады. Сол заңда атты берген Әбілмәмбет хан. Абылай отызға жетпей, алғыр, жігерлі, қайрат – қуаты мол кезде Әбілмәмбетке ілесіп, билікті қатар жүргізеді. 1771 жылы Әбілмәмбет дүниеден өткен соң, хан болып сайланады.Абылай ханның басқа хандармен салыстырғанда, даңқы басым. Ол жөніндегі көне сөздердің көпшілігі соншалық – “Абылайнама” деп атарлық мол туындылар шоғыры жасалған.Абылай ханға және оның жауынгер серіктеріне, кеңесші билеріне арналған алуан жанрдағы көркем мұраның ішінде өлеңдердің, толғаулардың мәні ерекше. Бұларда дәуірдің тарихи куәлігі, болып өткен істерге халық бағасы берілген.

“Абылай” тақырыбында ең алғаш қалам тартқан Бұқар жырау. Бұл дәстүрді Сүйінбай, Үмбетей, Тәтіқара, Шәді Жәгірұлы, Мағжан Жұмабаев, Ш. Уәлиханов, Мәжит Айтбаев, Доспер Саурықұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпеев, І. Есенберлин т.б. ғалымдар мен ақын – жазушылар қалам тартты.

Ең алдымен қазақтың ұлы жырауы Бұқардың Абылай туралы жырларына Абылайдың ақылгөй кеңесшісі, қазақ халқының азаттық күресінің сыры мен қырын жақсы білетін. Бұқар жырау Абылайдың қамқор тілектесі ғана емес, қатал сыншысы да болып есептелінеді. Бірақ мұндай “сын” ел тадырын терең ойлағандықтан, Абылайдың жүргізген саясатына нұқсан келмесе екен деген тілектен туғаны айқын көрінеді. Сондықтан да мұндай өлеңдердің “ашулы” тұстары қатқыл естілмей, зор ақиқатшыл қуатқа ие болады. Ұлы жырау қазақ ханының балалық шағындағы ауыр күндерін, қиын халін айта отырып, Абылайдың барлық атақ пен даңқа халықтың қалауымен және жеке басының қасиеті арқасында жеткенін, оның беделі елге сіңірген еңбегінің нәтижесі екенін, бірақ осындай абырой билігінде самғой беру үшін әділдіктен жаңылмау керектігін талғайды.

Жыраудың ұғымынша, Абылай – қазақ халқының басына сұрапыл қасірет төнген кезде ел еңсесін көтеруші, алаш мемлекетін сақтауға және күшейтуге туған қайраткер. Жырау өлеңдерінің нақтылы кейіпкерлері Абылай және оның жорықтас батырлары, маслихаттас билері болса, ең басты қаһарманы қазақ халқының өзі болды.Қазақтың дербес ел ретінде өмір сүруіне Жоңғар жорықтары қатерлі екенін айтумен шектелмей, Бұқар жырау нағыз сұмдықтың қай жақтан төніп келе жатқанын да анық ескертеді. Ол Ресей отаршылдарының қазақ даласына сұғып кіріп, қала – қамал салдыра бастағанын қырсықтық зоры деп түсінеді. Қандай кемеңгер де ойын он жаққа жүгіртетін түн ұйқысын төрт бөлдіретін шешуі қиын мәселелерді Абылайдың есіне салып отырады.

Ханға қарата кейде қатты, кейде тәтті сөйлей отырып, “Орыспен соғысқа” дегенді әрдайым ескертеді. Бірақ Қазақ тыныш отыр екен деп озбырлар ашқарақтығын тоқтатпайды. Өзінің жерін, еркін қорғаймыз деп талай батырлар мерт болып отырғаны көрсетіледі.

Зәбір көрген шабылған ауылдар, әрине, мұның ел иесі Абылай ханға айтқанда, ол күшім артық екен деп еркі өктемділікке бармай, шиеленіскен дауды мүмкін болғанша бейбтшілік, жолмен шешуге ұмтылғаны, қарсы жаққа елшілер жіберіп отырғаны, тек дұшпандары мүлде қимылына көшкені көп мысалдарынан дәлелденеді.Жырда Қырғызға жіберген хатына тұрпайы жауап бергені келтіріледі.

Сүйінбай Абылай туралы он үш жолды “Үш жүзбе би төле еді” атты өлең жазады. Бұл өлеңінде Абылай қалай хан болғаны сипатталады. Оның Ташкенде бір үйдің отын жағып жүрген жерінен Төле би көріп, сол құлдықтан алып шығып оған “Сабалақ” деп ай қойғаны және ел түйесін бақтырып, ешкімге жат жерден…