Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты кеңейтілген материал

Абылай деген кім?

Абылай туралы не білесіңдер?

1.Кіші жүз ханы кім?(Әбілқайыр)

2.Әбілқайырды өлтірген кім?(Барақ)

3. Жоңғарлардың билеушісі,көрнекті қолбасшы (Қалдан Серен)

4.Нұралы хан кімнің баласы?(Әбілқайырдың)

5. Орта жүз ханы(Әбілмәмбет)

6.Қазақ хандығының алғашқы ханы(Керей)

Абылай

Жоңғарларға қарсы күресте қатардағы сарбаз ретінде қатысып , көзге түсті. 1731 жылы жоңғарларға қарсы шайқаста ол, Абылай

атасының есімін ұран қылып жауға шауып, өзінің ерекше ерлігімен қиын жағдайдан қазақ жасақтарын құтқарып қалады. Осыдан кейін ол Абылай атанып кетеді.Осы кезден бастап қазақ батырлары , билері мен сұлтандары қарапайым малшы болып жүрген ,қара халықтың арасында өсіп тәрбие алған Абылайдың шығу тегін анықтады.

Абылай-аса көрнекті мемлекет қайраткері

Қазақ хандығының билеушісі Абылайдың басты мақсаты-мемлекет дербестігін қалай да сақтап қалу. Абылай үш алып елдің ортасында дипломатиялық шеберлікпен қазақ елін және мемлекетін қорғауда дұрыс жолды таңдай білді және үлкен саясатта алғырлық танытып, айтарлықтай жеңістерге жетті. Абылай қазақтың бөлшектеніп кеткен жерлерін қайта біріктіру мақсатын жүзеге асыруды нақты қолға алды.

Абылай ханның ішкі саясатының ерекшеліктері

Абылай қазақ хандығын билеуде бірқатар жаңа өзгерістерді заңдастырды.Ірі ұлыстарды билеуге хан өзіне жақын сұлтандарды тағайындады.Сот істерін шариғат ережелеріне сай жүргізетін билер қызметіне шек қойды.Жергілікті билердің бытыраңқылыққа бағытталған іс-әрекеттерін тежеу үшін аймақтарды басқаратын сұлтандарды өзі тағайындады. Және олардың өзіне бағынуын талап етті.Егін шаруашылығын дамытуды қолдады. Қазақ халқының дәстүрін,мәдениетін дамытуға тұрақты көңіл бөлді.

Абылай ханның сыртқы саясатының ерекшеліктері

Абылай патша үкіметімен де, Цинь империясымен де бейбіт қатынастарды сақтауға күш салды.

Іс жүзінде олардың екеуіне де бағына қоймаған ол , өзінің бодандықты мойындайтынын мәлімдеумен болды.

Бұл қазақ халқын күшті жаулардан қорғау үшін Абылайдың қолданған айлакер саясаты еді.Осылайша ол , патша үкіметімен қақтығыста Қытайдан қолдау тапса , ал Қытаймен қарым-қатынас ауырлап кеткенде Ресейдің қолдауына сүйеніп отырды.Қытайлықтардың сеніміне кіру үшін тіптен өзінің ұлы Еділді Қытай билеушісіне аманат етіп жіберді. Қытаймен арадағы кикілжіңді келіссзбен шешуге тырысты.

Жылдар сөйлейді:

1711-1781 жылдар – Абылайдың өмір сүрген жылдары

1731 жылы жоңғарларға қарсы соғыста жеңіске жетті.

1740 жылы Әбілмәмбет хан мен Абылай сұлтанның Ресейге бодан болуға келісім беруі

1743 жыл Абылайдың жоңғарлардың тұтқынына түсуі1762 жыл-II Екатерина патшайымға өзінің бағынышты болатынын мәлімдеп ант беруі.

1757-1760 жылдар –Қытайдың билігін мойындауы

1770 жыл –қырғыздарға соққы беруі

1771 жыл- Абылайдың үш жүздің ханы болып сайлануы

1778 жылы-Ресей патшасының Абылайды орта жүздің ханы етіп бекітуі

Түйін:

Абылайды үш жүздің өкілдері орта жүздің ханы ғана емес,барлық қазақтың билеушісі деп тануы -оның Жоңғарияға қарсы азаттық күрестегі, халықтың басын біріктірудегі рөлін,Ресей және Қытаймемлекеттерімен дұрыс дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, іс жүзінде елдің дербестігін сақтапқалғандығын мойындауы еді.

Алыстан орыс-қытай-ауыр салмақ,

Жақыннан тыншытпайды қалың қалмақ,

Артында ор,алдында көр, жан-жағы жау,

Сол кезде елге қорған болған Абылай,

Көп жаудың бірін шауып, бірін арбап.

Мағжан Жұмабаев

Сен мұны білесің бе?

Абылай күйші болған.Оның “Ақтолқын”, “Алабайрақ”,”Бұланжігіт”, “Қайран елім”,

”Дүниеқалды” ,Шаңдыжорық т.б күйлері бар.

Абылайдың 12 әйелі ,30 ұлы мен 40 болған.

Үйге тапсырма:

«Абылай- қолбасшы», «Абылай-дарынды дипломат» тақырыптарына эссе жазып келу

Академиктердің Абылай ханға берген сипаттамаларынан:

1-оқушы: «Абылай қазақ елін бүкіл Еуразияда қуатты мемлекет дәрежеміне көтерді» - деп жазды академик М.Қозыбаев.

2-оқушы: Абылай хан туралы академик Е.Букетов: «Наполеонның министрлері мен маршалдары сияқты Шоқанның бабасы өзін ұлы адамдармен қоршай білді» деп жазған.

3-оқушы: Абылай қазақ халқының басын қосып, жерін жаудан азат еткен, біртұтас мемлекеттігін орнатқан, ұлттық санасын қалыптастырған ірі қайраткер, ұлы тұлға. Абылай бабамыздың кім екенін М.Әуезовтың сөзімен айтсақ: «Қазақстан дербес ел болуына, қазақтың қазақ болуына, басы қосылып бір жеңінен қол, бір жағадан бас шығаруына ерен еңбек сіңірген Абылайдан артық адам болмас» - деп бағалаған.

4-оқушы: Абылай хан туралы жазылған еңбектер аз емес. 1999 жылы зерттеулер нәтижесінде «Абылай хан» кітабы жарық көрді.

«Картамен саяхат» (сұраққа жауап беріп катадан қалаларды көрсету)

1. Абылай хан Орта Азиямен жүргізген соғыс нәтижесінде қай қалаларды жаудан босатып алды?

2. Абылай хан қай қалада дүиеге келді?

3. Абылай қай қаладан қай қалаға келе жатып қай өзеннің бойында дүиене салды?

4. Абылай қай жердің тумасы?

5. Абылай қайда жерленді?

Абылайдың ішкі саясаты

Бір орталықтан басқарылатын мемлекет құру

Сот билігін күшейту

Қазақ рулары мен тайпалары арасындағы өзара қырқысты тоқтату

3. Абылайдың Ресеймен қарым-қатынасы жайында ауызша баяндай отырып, негізгілерін конспект ретінде жаздыру.

1759 жылы патша үкіметінің әкімшілігі Әбілмәмбетті тағынан тайдырып, оның орнына өзінің отыруын ұсынды және оған барлық жағынан қолдау көрсетуге уәде етті. 1771 жылы Әбілмәмбет қайтыс болған соң Абылай үш жүздің ханы атанды. 1778 жылы патша үкіметі Абылайды бір ғана Орта жүздің ханы деп таныды.

4. Салыстырмалы кесте арқылы Қазақ-жоңғар қатынастары және қазақ-қырғыз қатынастары жөнінде негізгілерін түсіндіру.

Қазақ-жоңғар қатынастары

Қазақ-қырғыз қатынастары

1741 жылы жоңғарлардың қазақтарға шабуылы нәтижесінде Абылай сұлтан тұтқынға түсті.

1742 жылы Галдан-Церенге жіберілген майор Миллер елшілігі жоңғарларға ауызекі қоқан лоқы жасаумен, «жақсы көрші» болып тату тұруға тілек білдірді.

1755 жылы Цинь императоры Жоңғарияға әскер енгізді.

1758 жылы Жоңғарияны Қытай бағындырды.

1761 жылы Қытай Жоңғарияда Синьцзянь немесе Шыңжаң атты жергілікті аймағын құрды.

1765 жылы Абылай қырғыздарға қарсы алғашқы жорығына шықты.

1770 жылы қырғыздарға екінші рет жорық жасап, оларға күйрете соққы берді.

1779 жылы үшінші рет жорық жасалып, нәтижесінде бейбіт келісім жасалды.

1755 жылы Қытай шеара мәселесін реттеу үшін Абылайға арнайы елшілік жіберді. 1756 жылы Абылай Қытаймен дипломатиялық қатынас орнатты. 1756 жылдың көктемінде қазақ жасақтары Қытай әскерлеріне қарсы Жоңғарияның әшкі бөлігіне жорық жасап, терең еніп алды. 1757 жылдың жазында Тарбағатай тауының солтүстік сілемдерінде Қытай әскерлері мен Абылайдың жау жүрек қосындары арасында ең соңғы ірі шайқас болды. 1761 жылы Қытай боғдыханы қазақтардың Аягөз өзенінің оңтүстік жағына қарай көшіп қонуына тыйым салатыны туралы жарлық шығарды. 1767 жылы Қытай жағы Тарбағатай аймағындағы және Іле өзені бойындағы жайылымдарды қазақтардың пайдалануына рұқсат етуге мәжбүр болды.