Абылай ханның Қазақ хандығындағы орны туралы ғылыми жұмыс

Тақырыбы : «Абылай ханның қазақ хандығында алар орны»

Мазмұны

Кіріспе

Негізгі бөлім

Өмірбаяны.

Абылай ханның қазақ хандығын нығайтудағы ерең еңбегі.

Зерттеу бөлімі

Абылай хан әулеті.

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе

Қазақ халқының тарихында Абылай ханның орны ерекше. Абылай хан жау қыспағынан қазақ мемлекеттілігін, оның тәелсіздігін сақтап қалу жолында қолдан келген барлық айла - әрекеттерді істеп баққан. Ұлы қазақ даласына, оның табиғи байлығымен кең ресурстарына батыстан Ресей, шығыстан Жоңғария мен Қытай мемлекеттері көз алартып қана қоймай, жаулап алу саясатын іс жүзіне нақтылы практикада асыра бастаған еді. Міне, дәл осындай қиын-қыстау, ел басына күн тұған кезінде Абылай хан саяси аренаға көтерілді, қазақ мемлекетінің тәуелсіздігі мен бостандығын сақтап қалуда баға жетпес тер төкті. Шоқан Уәлихановтың бағалауы бойынша «Дүрбелеңге толы дүрбілі кезең Абылайдың тапқырлығы мен табандылығы, ақылдығы мен алғырлығын танытуына жағдай жасайды». Жалпы алып қарағанда Абылай ғұмырлық тағдыры халық игілігіне бағытталған қызметтері әдебиетте біршама зерттелгенін айта кеткен жөн. Тәуелсіздігімізге қолымыз жетіп, егеменді мемлекет болғаннан кейін Абылай туралы бірнеше құнды зерттеулер мен еңбектері жарық көрді. Бірақ, бұл басылымдарда Абылай ханның өмірбаяны, оған қатысты халық арасында сақталып қалған ауыз әңгімелер, қиссалар баяндалады. Ал, оның ұлттық мемлекет құру, оның тәуелсіздігін қамтамасыз ету,

Тақырыптың өзектілігі: Хан Абылай – Қазақстан тарихындағы тағдырлы бір кезеңнің күллі тауқыметін бойына жүктеген тұтас бітімді тұлға. Қазақ елінің айбынын асыру мен ордасын орнықтыру маңызды міндет еді. Бұл ретте Абылайдың мемлекетшіл парасаты, жаужүрек батырлығы, кемел қолбасшылығы, көреген қайраткерлігі, сұңғыла бітімгерлігі айқын көрінді. Осындай ерекше қасиеттерінің арқасында сайыпқыран сұлтан хандық дәрежеге көтеріліп, өз төңірегіндегі жақсылар мен жайсаңдардың, сондай-ақ түрлі әлеуметтік топтардың қолдауына ие болды.

Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті:

Қазақ халқының аса көрнекті саяси және мемлекет қайраткері Абылай хан жайлы мәлімет беру;

Абылай ханның Қазақ хандығының тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтай отырып, қазақ хандығын нығайтудағы ереі еңбегін атап өту;

Абылай ханның ұрпақтарының да батыл әрі қазақ халқына әйгілі тқлға екендігін зерттеу;

Абылай (Әбілмансұр) хан(1711-1781) – Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері, арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары қазақ ордасының негізін салған Әз-Жәнібек, одан соң еңсегей бойлы ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан. Абылай – Жәңгір ханның бесінші ұрпағы. Жәңгір ханның Уәлибақы, Тәуке деген екі ұлы болады. Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның қолына барады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Ш. Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек.

Ал Абылай ханның жас кезіндегі «Сабалақ» аталуын профессор З. Тайшыбай өз еңбегінде ойын басқаша білдіреді:

«Абылай жас кезінде жетім қалып, нағашысы Қайып ханның немере, шөбере туыс ағалары Сәмеке ханның, Болат хан мен Әбілмәмбет сұлтанның ордасында өскен. Хандар әулетінде ақсүйек дәстүрінде тәрбиеленген, білім алған, соғыс өнеріне ерте машықтанған. Аңыз-әпсаналарда айтылатын «Сабалақ» лақабы оған қайратты, ержүрек, амал-айлалы батырлығы үшін қарсыластары тарапынан берілген. «Сабалах», яғни, моңғол тілінде сабаушы, жауынгер, батыр дегенді білдіреді. Киімі жыртық, көрбала, қолбала болғаны үшін емес.

Дегенмен де Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатынан, ел билеу қабілетінен, анталаған жауға қарсы қазақ халқы басы біріксе ғана тойтарыс бере алатынын жас бала санасына ұялата білген. Оған қоса бала кезінен көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте араласуына себепші болды.

Сол кезде «Сабалақтың» бойындағы тектілік қасиеттері жұртты таңдандырып, Төле бидің назарын да өзіне аударған екен. Бұны «Абылай» дастанында:

«Сипаты бұл баланың елден бөлек,

Бала жоқ сол бір елде айтар тең деп.

Сабырлы, терең ойлы, сөзі батыл,

Көрген жан таңырқайды мынау кім деп.

Төле би көптен бері назар салған,

Айтқаны ат қошшының емес жалған.

Елге тұтқа бір адам болар дейді,

Дүниеде тірі жүрсе өлмей аман»

Ел арасында тараған деректерде Төле бидің оны сынай жүріп, тәрбиелегені айтылады. Демек Әбілмансұр – «Сабалақ» Төле би ауылында жүргенде ұлағатты ұлы биден көп нәрсені көріп – біліп, өнеге үлгі алудың арқасында оның ой – санасы өсіп, қабілеті жетіле түседі. Оның осындай жігіт болғанының белгісі – Бөгенбай батыр жоңғарларды барлауға шығып, Төле биді ауылында екі – үш күн болғанда, Сабалақтың арнайы түрде оны ізде барып сәлем беріп, өзін жорыққа бірге ала кетуін өтінуі еді. Өйткені, ол жоңғар шапқыншыларының қазақ халқына қаншалықты қауіпті жау екендігін елден ерекше түсінеді. Сондықтан ол жоңғардан ата кегін қайтарып, елін қорғауды өзінің ең қасиетті борышы деп санағанды. Бөгенбай батыр жас жігітті сынап көріп:

«Шырағым – ай көзің отты бала екенсің,

Мінезің қазақтағы хан екенсің.

Жазғытұрым қалмаққа аттанамыз,

Соған да керек болар жан екенсің»–деп, өзінің жасақтарының қатарына қосып алады. Сонымен Сабалақ Төле би ауылынан шығып Бөгенбай батырға ілесіп Сарыарқаға барады.

1730-1733 жылдары аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде: күйеу баласы) Шарышты өлтіреді. Үлкен әкесінің аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансұр жеңісті ұрыстан соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің біріне айналды. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанды.

1.1.Абылай ханның қазақ хандығын нығайтудағы ерең еңбегі

Абылайдың қайраткерлік, қолбасшылық, дипломатиялық қызметі ХҮІІІ ғасырда Бұқар, Үмбетей, Тәтіқара, Көтеш, Шал сияқты ақын-жыраулар поэзиясында ғана жырланып қалмады, кейінгі ғасырлардағы тарихи жырлар мен дастандардың да өзегіне айналды. Абай: "Абылай мен Кенесары – қазақ халқының қаһармандары. Олардың істері мадақтауға лайық" деп ой тастады. Ш. Құдайбердіұлы аңыз-әңгіме, деректер жазып қалдырды. Абылай туралы аңыз-әңгімелерді жинауда М. Ж. Көпеев зор еңбек сіңірді. Жамбыл Абылайға өлең арнап, ол туралы аңыздарды жеткізсе, С. Торайғыров, А. Байтұрсынов, М. Әуезов, М. Дулатов, С. Мұқанов т.б. абылайтануға үлес қосты. Абылай, Кенесарыға қатысты жыр, толғау, аңыз-әңгімелерді орыс ғалымдары В. В. Радлов, И. Катанов, Г. Н. Потанин, Н. М. Ядринцев, А. Е. Алекторов т.б. ел ішінен жазып алды. "Дала уалаяты" газетіндегі бір хабарда 1891 жылы Санкт-Петербург университетінің Шығыс факультеті студенттеріне "Қазақ қаһармандары Абылай, Кенесары жайлы толғауларға ғылыми бәйге жариялануы да" – сол заманның өзінде ардақты тұлғаларымызға ерекше мән берілгендігінің куәсі.

Кеңестік саясат Абылайды жалаң, идеологияландырылған, қайшылықты тұлға санаған кезде де ақын-жыраулар поэзиясындағы Абылай бейнесіне, атап айтқанда, Қ. Мұхаметханов, Ә. Марғұлан, Б. Кенжебаев, Ә. Дербісәлин, X. Сүйіншәлиев, М. Мағауин, Ә. Қоңыратбаев талдау жасады. Сонымен бірге С. Қасқабасов Ш. Уәлиханов жинаған Абылай жайлы аңыздарға, Р. Бердібай тарихи жырлар мен қисса-дастандардағы Абылай бейнесіне сипаттама берді. Ж. Тілепов XVIII ғасыр ақын-жырауларының өлең-толғауларындағы Абылай өмірінің тарихи шындыққа қатысын, Ш. ЬІ. Уәлихан Абылайдың халық ауыз әдебиетінде сомдалуына, өміріне қатысты тарихи деректердің мәнділігіне тоқталды. А. Тарақты Абылай күйлерінің шығу тарихын, күй аңызын зерттеді. Абылай жайлы тарихи құжаттарды аударып, абылайтануға негіз боларлық материалдарды жинап бастыруда С. Ақтаев елеулі еңбек сіңірді. Б. С. Рахымовтың XVIII ғасырдағы тарихи жырларға байланысты 1993 жылғы кандидаттық диссертациясында Абылай бейнесі басқа да қазақ батырларымен бірге жалпылама қарастырылды. Дегенмен, Бұқар толғауларындағы Абылай бейнесіне Ж. (Омари) Артықбаев тарихи зерттеу жасады. Абылайнамалық шығармалардың баспасөзде жарияланп, кітаптарда жарық керуіне С. Дәуітов белсене атс

Соңғы кездері Абылай жайлы халық ауыз әдебиеті мұраларының, Абылай өміріне, заманына қатысты тарихи деректердің молынан жарық көруі жаңа зерттеуді қажетсінді. Абылайнамалық мол туындыларды жинақтап, екшеп, Абылай заманына сипаттама жасап, шығармалардағы әдеби шындықтың тарихи шындықпен сәйкестігін бажайлап, Абылай өмірін қайта саралау міндеті тұрды. Кезінде "Абылай туралы бір күрделі ғылыми еңбек жазылса екен..." деген М. Әуезов тілегі де бүгінгі уақытта жаңа бір жүйелі зерттеудің керектігін айқындайды. Сондай-ақ ел егемендігін алар шақта 1991 жылы 9 сәуірде Қазақстан Республикасының Президенті Н. Назарбаев "... Абылай секілді хандарымызды тек өзіміз ғана біліп қоймай, Қазақстанның барлық халқына танытайық" – деп Абылай ханды жан-жақты зерттеу қажеттігін атап көрсетті. Осы тұрғыда Абылай жайлы соңғы жылдарда жарияланған өлең-толғауларды, тарихи жырларды, дастандарды жинақтап, жүйелеп Абылайдың тарихи тұлғасының жасалу ерекшелігін айқындауды, өмірінің елеулі кезеңдерін жан-жақты көрсетуді мақсат еттік.

Бұл тұрғыда: а) XVIII ғасырдағы өлең-толғау, тарихи жырлардағы және одан кейінгі кезеңдегі дастандарда Абылай тұлғасының жасалу ерекшелігі; ә) Абылай өмірінің тарихи оқиғалармен сабақтастығы; б) Абылай туралы халық ауыз әдебиеті шығармаларын жанрлық түрде жүйелеу; в) эпикалық дәстүр жалғастығын айқындау; г) тарихи жырлар мен дастандардың нұсқаларын талдау, олардың тарихи шындыққа қатыстылығын анықтау; д) Абылай бейнесін сомдаудағы қолданылған поэтикалық тәсілдерді салыстыра зерттеу; е) Абылай жайындағы тарихи жыр-дастандардағы мәтіндік өзгешеліктерді қарастыру мақсатын да көздедік.

Рас, Абылай жөнінде аңыз-әңгімелер мол, оның нұсқалары да жеткілікті. Оларды тақырыптық ерекшелігіне, Абылай өмірінің кезеңдеріне бөліп талдап, жеке тарау етіп ұсындық. Абылай ханның өмірі мен тұлғасының жазба әдебиетте, кеңестік кезендегі поэзиялық шығармада қалай көрініс табуы да арнайы сөз болады.

Тарихымызға "Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама" болып енген ұзақ жылғы қазақ-жоңғар шапқыншылығының шындығын терең ашатын Қожаберген жыраудың әйгілі "Елім-ай" толғауындағы:

Қор болды бірлігі жоқ біздін қазақ,

Басынып ата жауым етті мазақ.

Көршілес екі жұрттан дәу мылтық ап,

Көрсетті шапқыншылар елге азап, -

деп күйзеліп те, күйініп те жырлағанындай, Абылай ел билігіне келерге дейінгі кезең қазақ үшін "сорлы, торлы заман", "қан майдан", "маңдайынан бағы тайған", "қазақтан сасық қалмақ озған", олардың көршілес екі елден мылтық, яғни, зеңбірек алып (Ресей мен Қытай) "есірген", "әулиедей болған" заман болған.

Халықтың үштен екісі қырылып, "Еділ, Жайық, Арқаға қазақ ауып, Шу, Талас, Сыр, Қаратау жауда қалды" деп жырау айтқандай, еліміздің тоз-тозы шығып, берекесі кетіп, іргесі сөгілген, қысталаң, қиын, сұрапыл заман тарих тілімен айтқанда, "шапқыншы қалмақ пен ұлт-азаттық қозғалысының шешуші кезеңін тудырды".

Төле би толғауындағы "көкірек қаққан хандардың лауазымға таласып, елді быт-шыт қылғаны, ағайынның алауыздығынан көлденең көк аттының елді жаулап алғаны, аз дұшпаннан жеңіліп қабырғасын қайыстырған кезеңде "ыдырап…