Әдебиет пәнінен сабақ жоспары 2 сыныпқа арналған

Ә.Е. Жұмабаева, М.Н. Оспанбекова

Қазақ тілі

Оқыту әдістемесі 2-бөлім

Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі ұсынған

Алматы «Атамұра» 2018

ӘОЖ 373

КБЖ 74.268.1

Ж 81

Жұмабаева Ә.Е. т.б.

Ж 81 Қазақ тілі. Оқыту әдістемесі. 2-бөлім. Жалпы білім беретін мектептің 3-сынып мұғалімдеріне арналған/Ә.Е. Жұмабаева, М.Н. Оспанбекова. – Алматы: Атамұра, 2018. – 256 бет.

ISBN 978-601-331-117-3

2 бөлім. – 2018. – 256 б.

ISBN 978-601-331-118-0

ӘОЖ 373

КБЖ 74.268.1

ISBN 978-601-331-118-0 (2 бөлім)© Жұмабаева Ә.Е., Оспанбекова М.Н., 2018

ISBN 978-601-331-117-3© «Атамұра», 2018

ТҮСІНІКТЕМЕ

Құрметті мұғалім! Сіздерге ұсынылып отырған 3-сыныпқа арналған «Қазақ тілі. Оқыту әдістемесі» – қазіргі жаңартылған білім мазмұны аясында түзілген оқу құралы. Әдістемелік оқу құралында «Қазақ тілі» пәнінің әдістемелік ерекшеліктері мен оны оқытудың жолдары баяндалады.

«Қазақ тілі» пәнінің оқу бағдарламасына сәйкес оқулық оқу материалдарының негізіне тілдік білім және сөйлеу алынды. Қазақ тілін оқытуда сөйлеу аспектісіне ерекше мән беріліп, тіл және сөйлеу бірліктері (сөз, сөйлем, мәтін), кез келген грамматикалық категория (сөз құрамы, сөз таптары, сөйлем мүшелері) оқушылардың сөйлеу әрекеттерін дамытуға бағытталып сұрыпталды. Тілдік материалдар бұрынғыдай грамматиканы қатаң түрде меңгерту үшін емес, баланы оқу-жазуға үйрету мен тәрбиелеуге, оның тұлға ретінде өзін-өзі ашуына, жалпы дамуының қалыптасуына және өз ойларын еркін жеткізулеріне мүмкіндік жасау мақсатында ұсынылды. Бұл ретте бағдарламада көрсетілген 8 лексикалық тақырыптың («Жанды табиғат», «Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен», «Уақыт», «Сәулет өнері», «Өнер», «Атақты тұлғалар», «Су – тіршілік көзі»,

«Демалыс мәдениеті. Мерекелер») аясында оқушыларды мұқият тыңдауға, өз ойларын анық айтуға, сауатты жазуға және түсінікті де мәнерлі оқуға үйрету мақсатын көздейтін оқу материалдары мен тапсырмалардың ұтымды шыққанын атап өткен жөн. Әсіресе, лексикалық тақырыпқа сәйкес берілген мәтінмен жұмыс арқылы оқушылардың қазақ тілі фонетикасы, лексикасы, грамматикасы мен пунктуациясы туралы бастапқы теориялық түсініктерін және дұрыс жазу дағдыларын қалыптастыру өз шешімін тапқан.

Әрбір сабаққа арналған тапсырмалар оқушылардың қазақ тілі материалдарын әртүрлі деңгейде қабылдауы тұрғысында қарастырылған. Қайталап орындауға арналған 1-деңгейден өнімді іс-әрекетті қажет ететін жоғары деңгейлерге («алгоритимдік»,

«эвристикалық», «шығармашылық») ауысуды мүмкін ететін тапсырмалар оқулықта арнайы шартты белгілермен берілген: «ойлан», «ізден».

«Қазақ тілі» оқулығының әдістемелік аппаратын құрастыруда конструктивтік оқуға/оқытуға, яғни әрекеттік парадигмаға мән беріліп, Б.С. Блумның оқушылардың танымдық, эмоционалдық, психологиялық-моторлық іс-әрекеттеріндегі оқу мақсаттарының таксономиясы басшылыққа алынды.

Б.С. Блумның таксономиясы бойынша оқулық материалдары 6 деңгейде қарастырылып, әр деңгейге тапсырмалар жүйесінің етістіктері сәйкестендірілді. Білім деңгейінде өтілген қарапайым фактілерден бастап, тұтас теорияға дейінгі оқу материалының еске сақталуы мен еске түсірілуі іске асырылып, оқулықта бұл деңгейдің тапсырмалары «есіңе түсір», «тыңда», «ата», «айт», «анықта», «білесің бе?»», «есіңе сақта» түрінде берілді. Ал түсіну деңгейінде сол ақпаратты басқаша, өз сөздерімен жеткізе алуымен жалғасып, «өз ойыңды айт», «ойыңмен бөліс», «түсіндір», «көрсетіп бер», «астын сыз», «айтып көр», «сәйкестендір», «тексер», «сызбамен көрсет», «сұрақ қой», «толықтыр», «қалпына келтір» етістіктері бар тапсырмалар қарастырылды. Жаңа ақпаратты өз тәжірибесінде тасымалдай алу, қолдану деңгейінде «қолдан», «жаса»,

«тап, тауып айт/жаз», «теріп/қойып жаз», «құрап жаз», «пайдалан», «дайында» түріндегі етістігі бар тапсырмалар қолданылды. Бұдан кейінгі оқушының оқу-танымдық қызметінің жоғары деңгейлерінде оқу материалын орналастыру, бөлу, жинақтау, бағалау жұмыстары жүргізіліп, талдау деңгейінде «топтастыр», «салыстыр», «дәлелде»,

«ажырат», «талда», жинақтау деңгейінде «әңгіме/мәтін құра», «сипатта», «жалғастыр»,

«сөйлес», бағалау деңгейінде «неліктен солай», «сын айт», «келісемін/келіспеймін, себебі ...» т.б. сөздері басшылыққа алынды.

Оқушының әр сабақ соңында өз іс-әрекетіне (сауатты жазу, көркем жазу, шығармашылық тапсырманы орындау) кері байланыс жасауы және өзін-өзі бағалауы үшін «Жұмыс дәптерінде» рефлексиялық тапсырмалар берілген. Ол үш дөңгелек-шартты белгі арқылы жүзеге асады: оқушының сауатты жазуын бағалау үшін берілген 1-дөңгелек-шартты белгі; көркем жазуын бағалау үшін берілген 2-дөңгелек-шартты белгі; шығармашылық тапсырманы орындау деңгейін көрсететін 3-дөңгелек-шартты белгі. Бағалаудың шартты белгілеріне сәйкес («жасыл» түс – «Бәрекелді!», «көк» түс –

«Жарайсың!», «қызыл» түс – «Ойлан!») оқушы сауатты және көркем жазуын, орындаған шығармашылық жұмысының дұрыстығын үш түрлі қарындашпен бояп бағалайды.

Оқушылардың оқуға қажетті білім мен дағдыны меңгеру және оларды өмірде, тәжірибеде пайдалана білуге үйренуінде олардың түсіну, қолдану, талдау, ақпарат негізінде жаңа мазмұн құрастыру және бағалау секілді белсенді әрекеттерін ұйымдастыру қазақ тілін оқыту үдерісінің ең басты мәселесі мен мақсаты болып табылады. Сондықтан бастауыш сынып мұғалімі қазақ тілі сабақтарында оқушылардың белсенділігін қимылдық, әлеуметтік, танымдық, қатысымдық тұрғыдан арттырудың жолдарын жүзеге асырады. Мұғалім қимылдық белсенділікті арттыру жұмыстарында оқушының түсінбеген жерінен орнынан тұрып, екінші оқушыдан еркін сұрауына; жақсы оқитын оқушының өз тобындағы нашар оқитын оқушыға үйретуіне; оқушылардың өз топтарында тапсырма бойынша бір-бірімен сөйлесіп, ақылдасып отыруына; олардың тапсырманы орындап болғаннан кейін өзара тексерісуіне мүмкіндік туғызады. Ал оқушылардың әлеуметтік белсенділігін арттыруда өзара оқушы-оқушы не мұғалім- оқушы, оқушы-мұғалім түрінде бір-біріне сұрақтар беруіне; сабақта өзара пікірлесіп отыруына; қарсы топ оқушыларының қиын сұрақтарға жауап беру еркіндігінің болуына мүмкіндік жасайды.

Мұғалім оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруда олардың қарсы топтың пікіріне өзіндік көзқарасын білдіруі; келіспеген жағдайда өз көзқарасын дәлелдеуі; өз тобындағы жолдастарының сөзіне қосылатындығы жөнінде өз пікірін білдіруі; өзін-өзі бағалап, өз іс-әрекетіне кері байланыс жасай алуы сияқты әрекеттерді жүзеге асыруына басшылық етеді.

Оқушылардың қатысымдық белсенділігін арттыруда мұғалім оқушылардың сабақ барысында бір-бірімен еркін тілдік қатынаста болуына; жауаптарын бірге жоспарлауына; сөйлейтін сөздерін нақты әрі қысқа жеткізуіне; айтар ойларын әсерлі бере білуіне; сөйлеушінің жаргон, диалект сөздерден таза болуына назар аударады.

Оқулық материалдары бірлескен жұптық, топтық, бүкіл сыныппен жұмыс арқылы оқушының белсенді әрекетке түсуіне мүмкіндік жасайды. Бірлескен ізденіс пен зерттеуге, шығармашылық жұмыстарға берілген тапсырмаларды орындату, жағдаяттық және рөлдік ойындарды ойнату, сөздік материалдарымен жұмысты ұйымдастырудың сипаттамасы орта және қысқамерзімді жоспарларда қарастырылған.

«Қазақ тілі» пәні оқу-әдістемелік кешенінің негізгі қызметтерінің бірі тiлдiк бiлiмнiң сапалы меңгертілуін қамтамасыз ету болғандықтан, грамматикалық бөлімдер бойынша тақырыптарды оқытудың әдістемелік ерекшеліктерінің сипаттамасын беруді жөн көрдік.

Сөз таптары. 2-сыныпта заттың атын, сынын, санын, қимылын білдіретін сөздер туралы түсініктерді оқушылардың есіне түсіру арқылы оларға сөздердің бұлай жіктеліп, бөлінуі сөз таптары деп аталатыны жайлы жалпы түсінік берілген болатын. Сөздердің мағынасы мен оларға қойылатын сұрақтарына қарап сөз таптарын бір-бірінен ажыратуға болатынын оқушылар біршама біледі. Сондықтан 3-сыныпта «Сөз таптары» туралы білімдері еске түсіріліп, бекітіледі: көп нүктенің орнына тиісті сөз табының атауын қойып, мәтінді оқиды. Жұптық жұмыс арқылы сөздердің сөз таптарына қалай

топтастырылғаны тапқызылады. Сөйлемдерді сөз таптарына талдайды. Тірек сұрақтар арқылы әр сөз табы туралы білетіні айтқызылады. Берілген сөздерді сөз таптарына талдау үлгі-кесте арқылы жүзеге асырылады. Сурет бойынша құраған мәтінінде қай сөз табының сөздерін қолданғаны анықтатылады. Сөз таптарының атауы мен оларға тиесілі сөздер сәйкестендіріледі. Одан әрі сөз таптары жеке-жеке өтіледі.

Зат есім. Алғашқы төрт сабақ зат есім тақырыбына байланысты екінші сыныпта берілген білімді еске түсіруге арналады. Өйткені зат есім сөз табы ретінде екінші сыныпта таныстырылған. Сол себепті бұл тақырыпты өткенде, алдымен зат есімге қандай сұрақ қойылатыны, зат есімнің жалқы есім және жалпы есім болып бөлінетіні, олардың емлесі, зат есімнің жекеше, көпше түрлері арнайы жаттығулар негізінде толық еске түсіріледі. Ортақ тақырыпқа берілген көркем шығарма түрлерінің (өлең, әңгіме) ұқсастықтары мен айырмашылықтары тапқызылады.

Зат есім және оның түрлері (жалқы және жалпы есім; жекеше, көпше) туралы білім, түсінікті қайталап, бекіткеннен кейін «Негізгі және туынды зат есім» тақырыбы өтіледі. Оқулықтағы 21-жаттығудың 4-тапсырмасы негізгі және туынды зат есім туралы түсінік беруді көздейді. Мысалы, өнер–өнерпаз, сурет–суретші, сый–сыйлық, шебер– шеберлік тәрізді нақты мысалдарды салыстыру арқылы зат есімдердің негізгі және туынды болып бөлінетіні аңғартылады. Осы үлгіде тағы да мынадай бірнеше мысалды салыстырып талдатқан жөн: біл–білім, ұш–ұшқыш, адал–адалдық, жақсы–жақсылық. Мұндағы мақсат – туынды зат есімдер тек негізгі зат есімдерден ғана емес, басқа да сөз таптарынан жасала беретінін аңғарту. Оқулықтағы осы тақырыпқа ұсынылған жаттығулардың барлығы да негізгі зат есім мен туынды зат есімге байланысты берілген түсінікті кеңейте, бекіте түсу, соларға сұрақ қоя білуге үйрету, оқушылардың сөз байлығын молайту мақсатын көздейді.

Зат есімнің тәуелденуі. Бұл тақырыпты тәуелдік жалғауын танытудан бастаған жөн. Оқулықтағы 40-жаттығуда қарамен жазылған әкем, ақылы деген сөздердің түбірі мен қосымшасын ажыратып, олардың қандай мағынаны білдіріп тұрғанын байқату көзделген. Мұндағы мақсат – тәуелдік жалғаудың мағынасын байқату, яғни заттың, қандай да бір нәрсенің біреуге тән, соның меншігі екенін білдіретін қосымша тәуелдік жалғау деп аталатынын түсіндіру. Оқушыларға қосымшаның сөзге қандай мағына үстеп тұрғанын анықтатып, олар тәуелдік жалғаудың не екенін өздері-ақ пайымдап, соған лайық ереже шығаруы үшін мынадай кестені пайдалануына болады:

Зат есімнің тәуелденуі

жақ

жекеше

көпше

І жақ ІІ жақ ІІІ жақ

-м, -ым, -ім (әкем, дәптерім)

-ң, -ың, -ің (әкең, дәптерің)

-сы, -сі, -ы, -і (әкесі, дәптері)

-мыз, -міз, -ымыз, -іміз (әкелеріміз, дәптерлеріміз)

-ың, -ің, -ыңыз, -іңіз (әкелерің, дәптерлерің)

-ы, -і

(әкелері, дәптерлері)

Кестенің көмегімен мұғалім тәуелдік жалғаулы сөздердің үш жақта, жекеше және көпше түрде айтылатынын аңғартады. Берілген түсінікті бекіте түсу мақсатында оқулықтағы үлгілер мен қосымша жаттығулар орындалады.

Тәуелдік жалғауын танытқаннан кейінгі күрделі мәселе – түбір сөзге дауысты дыбыстан басталған тәуелдік жалғауы жалғанғанда, түбір сөздің соңғы буынындағы ы, і дыбыстарының түсіп қалатындығы. Мысалы:

халық + ым – халқым ауыл + ым – аулым бөрік + ім – бөркім

Оқулықтағы 53-жаттығу осындай сөздердің тәуелденген кездегі жазылу емлесін меңгертуге арналған. Сол сияқты тәуелдік жалғауы жалғанғанда, түбір сөздің соңындағы қатаң дыбыстардың ұяңға айналатынын да жаттығулар орындату барысында аңғарту мақсаты көзделеді.

«Етістік» тақырыбын өткенде, әуелі 2-сыныпта берілген материалдар еске түсіріледі. Яғни заттың әр алуан іс-әрекетін, қимыл процесін білдіретін сөз табы етістік екені, етістіктерге қойылатын сұрақтар, етістіктің дара, күрделі болып бөлінетіні, етістіктің зат есіммен байланысы туралы берілген түсініктер кеңейтіле түседі.

«Етістік» тақырыбына байланысты ендігі міндет – оқушыларға олардың негізгі және туынды болып бөлінетінін білдіру. Оқушылар түбір сөзден болған етістік негізгі етістік деп, ал түбір сөзге жұрнақтар жалғану арқылы жасалған етістік туынды етістік деп аталатынын білуге тиіс. Оқулықтағы 13-жаттығу осы мақсатқа орай берілген. Бағанның сол жағында түбірі етістік, ал оң жағында түбірі зат есім болып келетін етістіктер салыстырылады:

бардыкөздеді

көрдіойлады

айттытістеді

оқыдыбиледі

Бұл сөздерге сұрақ қойып және мағыналарын түсіндіре отырып, өзара салыстыру нәтижесінде бағанның оң жағындағы етістіктердің түбірі басқа сөз таптарынан жасалып тұрғаны аңғартылады. Немесе негізгі етістіктер мен туынды етістіктер төмендегі кестенің көмегімен түсіндіріледі: