Әдебиет сабақтарында дарынды оқушыларды оқыту ерекшеліктері

ӘДЕБИЕТ ПӘНІ САБАҚТАРЫНДА ДАРЫНДЫ ОҚУШЫЛАРДЫ

ОҚЫТУ МЕН ТӘРБИЕЛЕУДІҢ КЕЙБІР ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

А. О. Байжиенова

С. Сейфуллин атындағы дарынды балаларға арналған облыстық мектеп – интернат кешенінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі

Орал қаласы

Қазіргі таңда барлық оқушы дарынды оқушы. Бұл қасиетті байқап, оның бар екеніне көз жеткізіп, бойындағы дарынын одан әрі өрбітуге, ұштауға, арман асуларын жұлдыздай жарқырап, тау бұлағындай мөлдіретіп, халқының, ата – анасының мақтанышы болуға мүмкіндік жасау мұғалімге артылған жүк. Дарындылық – баланың алғырлығы, зерделігі, қабілетімен дамып отыратын үздіксіз процесс болғандықтан, айрықша табиғи қабілеті мен нақты пәндерден ерекше дарындылығы бар балалардың интеллектуалдық қабілетін дамыту, шығармашылық тұлғаларды қалыптастыру. Дарындылықты қалыптастыру мен дамытуда мұғалімнің алар орны ерекше. Осы орайда білім алушының қабілетін айқындай отырып, дарындылығын анықтау – баланың дамуын бағдарын талдаумен байланысты ұзақ процесс.

Қазақ халқының ұлы ойшыл ақыны Абай Құнанбайұлы адам бойындағы мінезді сынай отырып, оған ерекше түсінік беріп өткен. Жетінші қара сөзінде «Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады: біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады. Бұлар – тәннің құмары, бұлар болмаса, тән жанға қонақ үй бола алмайды. Һәм өзі өспейді, қуат таппайды. Біреуі – білсем екен демек. Не көрсе соған талпынып, жалтыр-жұлтыр еткен болса, оған қызығып, аузына салып, дәмін татып қарап, тамағына, бетіне басып қарап, сырнай - керней болса, дауысына ұмтылып, онан ержеткенде ит үрсе де, мал шауласа да, біреу күлсе де, біреу жыласа да тұра жүгіріп, «ол немене?», «бұл немене?» деп, «ол неге үйтеді?» деп, «бұл неге бүйтеді?» деп, көзі көрген, құлағы естігеннің бәрін сұрап, тыныштық көрмейді. Мұның бәрі – жан құмары, білсем екен, көрсем екен, үйренсем екен деген». Міне, Абайдың айтып отырған баланың білуге деген құштарлығын, талабын дамытуда жеке ерекшелік қасиетін ескере отырып біліммен, іскерлік, дағдымен ұштастыра отырып танымдық ой-өрісін дамыту ең алдымен ата-анаға содан кейін білім беретін орындарға жүктелетін міндет.

Балалар дарындылығын зерттеумен және ерекше балаларды оқыту және тәрбиелеудің психологиялық - педагогикалық жақтарын қарастыру қырлары әр қилы болуы тиіс. Қазіргі күнде ерекше қабілетті балаларды іріктеп, олардың әрі қарай дамуы үшін жағдайлар жасауы керек екендігі анық. Себебі, баланың қабілеттері мен таланттарын толық ашу өзіне ғана емес, мемлекетке де қажет болып табылады. Жаңа технологияларды практикаға енгізу және игертудегі сапалы қадамның сандарын қоғамның стандартты емес ойлау қабілетіне ие, өндірістік және әлеуметтік өмірге, жаңа мазмұн енгізетін, болашаққа қатысты жаңа міндеттерді қойып, оларды шеше алатын мамандарға деген қажеттілік өсті.

Дарынды балаларға арналған мектептің ашылуының мақсаты: дүние жүзінде бәсекелестік қуаты бар дарындыларды тәрбиелеуге негіз қалап, олардың білімі терең, жан-жақты сапалы үздік оқушы болуына жол ашып, негіздік оқу-ағарту кезеңінде сапа тәрбиесіне мән беру бағытында табанды болып, оқушылардың моральдік, ақыл – ойын жан-жақты дамыту.

Мектеп – оқушының өмір кешетін шағын ортасы, ал отбасы және қоғам үлкен ортасы болып табылады. Мектеп, отбасы, қоғам үш жағы үйлескенде ғана ең тамаша оқыту нәтижесіне қол жеткізуге болады. Мектеп – жалпы бағыттағы оқыту процесінде ұйымдастырушы болып саналады.

а) Дарынды балалар сыныбы негіздік оқыту кезеңіндегі бейіміне қарай оқыту процесі болып, негіздік оқу – ағартудың мәндік ерекшелігіне ие болғандықтан, өтілетін сабақтар білім министрлігі белгілеген негіздік оқу – ағарту кезеңінде өтілетін сабақтардан өзгеше болмауы тиіс.

ә) «Жасы кішкене, уақыты қысқа, талап жоғары», осы үш ерекшелік болғандықтан әрбір пәннің оқыту мазмұны әдеттегі мектептердің сегіз жылдық оқыту мазмұнымен бүкілдей ұқсас болмайды. Демек, мұғалімдер өздерінің тәжірибелері мен білім қабілетіне сүйеніп, сабақ мазмұнын ғылыми түрде реттеуі тиіс.Сабақты ғылыми негізде ұйымдастырып, сабақ уақытын қатаң меңгеру;оқулыққа батыл реформа жасау; оқушылардың үйрену белсенділігін жебеп, олардың білімге құштарлығын арттыру; негізгі қағида жөніндегі тәрбиені көрнекілендіру; бейіміне қарай оқыту; қабілетін жетілдіру; оқушыларға болған салмақтық қатаң тізгіндеу сияқты шараларды қолданып, оқыту міндетін айтарлықтай орындау керек.

Бүгінгі күннің негізгі талабы – білімді адамды әлемнің бүтіндей бейнесін қабылдай алатын шығармашылық таным мен тікелей қатынас жасай алатын жаңаша ойлай алатын адамға айналдыру.

Мақсаты:

Оқушылардың шығармашылықпен айналысуына мектепте, сабақ үстінде, үйде қолайлы жағдай жасау.

Шығармашылық бағытқа жүйелі, саналы түрде қалыптастыру.

Олардың белсенділіктерін қызығушылығын арттыра түсу үшін шығармашылық қабілеттерін сабақ үстінде әртүрлі әдіс – тәсілдер арқылы дамыту.

Міндеті:

1. Оқушыға сенімділік көрсету.

2. Іс – әрекетіне ерік беру.

3. Адамгершілік қасиетін дамыту.

4. Өзін – өзі тәрбиелеуге жағдай жасау.

5. Ойы ұшқыр, шығармашылық қабілеті жоғары, өмірге икемді жан – жақты дамыған, жеке тұлғаны тәрбиелеу. Оқушыны шығармашылық жұмысқа тәрбиелеу, оның қабілетін ашу, дарынды оқушыға айналдыру мұғалімнің әдіскерлік шеберлігі мен нақты білімінің көрсеткіші екені

даусыз. Қазіргі кезде балалар дарындылығын арттыру үшін мектепте көптеген жұмыстар ұйымдастыру баланы оқыту мен тәрбиелеуде түрлі ізденіс жұмыстары арқылы дарындылықты анықтап олардың дұрыс қалыптасуына жағдай жасау керек. Дарынды бала – ол кім?

Негізгі қасиеттері:

Өте сезімтал, өзгеше ойлайды, кең көлемде білімді меңгереді. Жиі – жиі ойға беріліп, қиял күші басым болады.

Адамгершілік сезімдері ерте дамып, жоғары моральдық қасиеттерге ие болады, түсінік – танымы жоғары.

Осы қасиеттерді қалай дамыту қажет:

1. Мектептегі оқыту мен тәрбиелеу.

2. Оқушы мен ұстаз арасындағы қарым – қатынас.

3. Отбасы жағдайы, ата – анасы қолдауы.

4. Ұстаз біліктілігі.