Ағылшын ертегілері мен мақал-мәтелдері туралы әдістемелік мақала

Ағылшын ертегілері мен мақал – мәтелдерін қолданудың мәні, мазмұны және түрі

Қазіргі кезде басты мәселелердің бірі — тілді меңгеру мәселесі. Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев өз жолдауының «Тілдердің үш тұғырлығы» стратегиясында тіл мәселесіне қатты көңіл бөлген болатын. Еліміз тәуелсіздік алып заман талабына сай дамуы үшін әрбір азамат ағылшын тілін жақсы меңгергені жөн.

Білікті және білімді жастарды тәрбиелеу - мұғалімдердің ең басты мақсаты. Қоғамда өмiрге дағдылануды кiшi ұрпақтан бастап дайындау қажет. Жеткiншектер тәрбиесі барысында қоғам мен мәдениетті және білікті түрде қарым-қатынас жасауды меңгеруi керек, өйткенi жастардың дамуына қол жеткiзетін деңгей - өнер-бiлiмді меңгеру. Белгiлi бір еңбек тәрбиесіне ие болу үшін, қоғамдағы мiнез-құлықтың нормаларын меңгере отырып және тәжiрибелерге сүйене отырып, алдағы үлкен өмiрге оқушылардың пiкiрлерінің жоғары деңгейдегі жүйесiн дамыту қажет.

Адамзат баласы табиғаттың сыр-сипатын, құбылысын, жұмбағын, қоғам өміріндегі түрлі болмыстың мәні мен мақсатын, шындығы мен қайшылығын ой-сана қуатымен, ғылыми-диалектикалық әдіспен зерттеп білсе, енді бірде көркем сөз өнері, соның ішінде өмір құбылыстарын образдық ой арқылы жеткізетін халықтың ұжымдық шығармасы - фольклор шығармаларынан танып біледі.

Жас жеткiншектердің алғашқы тәрбиесiне үлкен әсер ететін бұл халық ертегілері және оның кейіпкерлері, сонымен қоса мақал – мәтелдер болып есептеледі. Ертегiлер мен мақал – мәтелдер ерте замандағы салт-дәстүрлер, тәрбие әдістері және баланың ой-өрістерін дамытатын қасиеттерді өз бойларында сақтаған.

«Ерте, ерте, ертеде, ешкі жүні бөртеде» немесе «баяғы өткен заманда бір шал мен кемпір болыпты» деп басталатын ертегілер бәрімізге таныс. Бала күнімізде әжелеріміз бен аналарымыз әдемі ханшайым, ержүрек ханзада және қорқынышты құбыжықтар туралы ертегі айтқан болатын. Ертегілердің өзіндік тәрбиелік құндылығы бар. Әрбір ертегіден тәлім – тәрбие алуға және өмірлік ұстанымды нығайтуға әбден болады. Жалып ертегі дегеніміз не? Ол бізге не үшін керек?

Бірінші кезекте, ертегі – фольклордың негізгі жанрларының бірі. Ертегі жанры – халық прозасының дамыған, көркемделген түрі, яғни фольклорлық көркем проза. Оның мақсаты – тыңдаушыға ғибрат ұсынумен бірге эстетикалық ләззат беру. Ертегінің атқаратын қызметі кең: ол әрі тәрбиелік , әрі көркем-эстетик және әдеби қазына. Ертегінің бүкіл жанрлық ерекшелігі осы екі сипатынан көрінеді. Сондықтан ертегілік прозаның басты міндеті – сюжетті барынша тартымды етіп, көркемдеп, әрлеп баяндау. Демек ертегі шындыққа бағытталмайды, ал ертекші әңгімесін өмірде болған деп дәлелдеуге тырыспайды.Ертегінің композициясы бас қаhарманды дәріптеуге бағындырылады, сөйтіп, ол белгілі бір сұлба бойынша құрылады. Мұның бәрі ертегіге идеялық, мазмұндық және көркемдік тұтастық береді. Осы тұтастық бұл жанрға басқа да қасиеттер дарытады: композиция мен эстетикалық мұраттың бірлігі әрі тұрақтылығы, көркем шарттылықтың міндеттілігі, ауызекі сөйлеу тіліне сәйкестігі, тұрақты тіркестердің қолданылуы және тағы сол сияқты. Ертегілері жанрлық әрі сюжеттік құрамы жағынан әр алуан. Ол іштей бірнеше жанрға бөлінеді:

1.Ғажайып ертегілер. Бұл топтағы ертегілерде адамдардың тұлғалық қасиеттері, романтикалық кейіпкерлер бейнеленеді. Сонымен қатар бұл ертегілерде міндетті түрде жағымды кейіпкер, оның көмкшілері және ғажайып іс – әрекеттер сипатталады. Ғажайып ертегілердегі кейіпкерлер жақсылық пен махаббат үшін күреседі.

2.Жануарлар туралы ертегілер. Бұл жерде басты кейіпкерлер – жануарлар (түокі, қасқыр, лақ, аю, қоян және тағы басқа). Жануарлар мінездеріне сәйкес рөлдік қасиеттерін сомдайды. Мысалы, мысық – ақылды, түлкі – қу, аю – күшті, қасқыр – жыртқыш.

3.Әлеуметтік тұрмыстық – ертегілер. Бұл топтағы ертегілер шынайы өмірге, шынайы іс – әрекеттерге бағытталған. Кейіпкерлер әлеуметтік – тұрмыстық жағдайдағы мінездерге негізделген. Бұндай ертегілерде маңызды қасиеттерге ақылды әрі қу адамдар ие. Бұл ертегілер – сатиралық негізде құралады, себебі бұл ертегілерде күлкілі жағдайлар көп кездеседі.

Ертегілер не үшін қажет? Ертегінің маңзыдылығы неде?

Ертегінің мақсаты – оқушыларды жақсы мен жаманды, мейірімділік пен зұлымдықты, тапқырлық пен ақымақтықты ажыратуға үйрету, оқыту болып табылады. Осы мақсатта ертегінің атқаратын рөлі өте керемет. Сонымен қатар ертегілер оқушының фантазиясын дамытады. Мысалыға, ата – ана ертегіні ешбір кітаптың, суреттердің көмегінсіз айтқанда, бала кейіпкерлерді өзі елестетіп көре алады.

Ертегі неге тәрбиелейді?

1.Ертегілер киын уақыттарда мойымауды және қиыншылықтарды алдын алуға тәрбиелейді. Ертегілердегі кейіпкерлер үнемі қиыншылықты жеңе біліп, жеңіске жетеді. Осы кейіпкерлер оқушыларға күш – жігер береді.

2.Ертегілер әрбір адамға адал достың болуын маңызды екеніне тәрбиелейді. Сонымен бірге, егер сен досыңды қиын сәтте тастап кетпесең, сол досың сен қиналғанда әрқашан қасыңда болатынын айтып көрсетеді.

3.Ертегілер адамдарды сыртқы бейнесіне қарап сынамауға тәрбиелейді. Ертегіден алып қарастыратын болсақ, кез келген бақа әдемі әрі ақылды қызға, ал құбыжық – сұлу ханзадаға айналуы мүмкін.

4.Ертегілер ата – ананы тыңдауға тәрбиелейді. Ертегілерде ата – анасын тыңдап, солардың айтқан ақылымен жүрген бала әрқашанда жеңіске жетіп, биіктен көрінетінін білеміз.

5.Сонымен қатар, ертегілер патриоттыққа тәрбиелейд. Ертегілердегі батырлар өздерінің туған жерін, Отанын қорғау үшін жорыққа шығады. Бұл жағдайдағы ертегілер оқушылардың партиорттық сезімін оятады.

6.Ертегілер кез келген жағдайда тапқырлық танытуға, асықпай шешім қабылдауға, міндеттер мен мақсаттарды дұрыс нақтылауға үйретеді.

Ертегіде қиял мақсатты түрде пайдаланылады, сондықтан ол әсіреленіп, ғажайыпқа айналады және біршама өзінше дамып отырады. ертегідегі ғажайып қиял адамның күнделікті көріп жүрген заттары мен құбылыстарын саналы түрде басқаша етіп көрсетеді, өйткені бұл жанрда ғажайыптың көркем бейнелеуіш құрал ретінде қолданылады. Өмірдегі шынайы нәрсенің өзін әдейі өзгертіп көрсету – ертегінің өзіндік қасиеті болғандықтан, ертекші де оның мазмұнын барынша әсірелеуге, ғажайыпты етуге күш салады. Сонымен бірге ертегідегі оқиғалар мен іс-әрекеттердің қаншалықты әсерлі болуы ертекшіге ғана емес, сондай-ақ тыңдаушыға да, ертегінің айтылу жағдайына да байланысты. ертегіде қиял мен ғажайып әрі идеялық та мақсатта қолданылады, себебі классик. Ертегі адамның рухани азығы болуымен қатар идеологиялықта қызмет атқарған. ертегінің көркем баяндалуында сюжеттен де гөрі композицияның рөлі артығырақ.

Сюжеттері тек қазақтың өзіне тән ертегілермен қатар, басқа елдермен ортақ сюжетке құрылған ертегілер де бар. Олардың көбі тарихи-типологиялық жағдайда пайда болған, біразы тарихи-генетик., яғни туыс халықтарға ортақ болып табылады, кейбірі тарихи-мәдени байланыс нәтижесінде қазақ жұртына тараған. Сол себепті қазақ ертегілерінде таза ұлттық та, халықараралықта, көшпелі сюжеттер де қатар өмір сүрген.

Негізгі кейіпкер мен мазмұны және қияли әдістердің қаншалықты пайдаланылуына қарай бұл салалардың әр қайсысы тағы бірнеше топқа бөлінеді. Бұлардың ішінде: хикая, өсиет, мысқыл, батырлық туралы ертегілер болады.

Көпшілік адамдар ертегілерге өз салт-дәстүрлеріне қарағандай қарауды әдет етеді. Мұғалімнің бұл арадағы бірден бір мақсаты – баланы ертегінің мазмұнымен таныстыру, ертегі туралы әңгімелесу, ертегінің төрінде жатқан маңызды ақпараттарды баланың санасына енгізу, кейіпкерлердің рөлдеріне еніп ойын түрінде сахнада көрсету. Бұл әдіс ертегілермен жұмыс жасаудың дәстүрлі әдісі деп аталады. Ал мына әдіс дәстүрлі емес деп аталады, өйткені балалар бұл жерде ертегіні тыңдап қана қоймай,өздері ертегінің соңын өз ойларынан шығарып, бірнеше көріністерді араластырып, ертегідегі кейбір іс-әрекеттерді өзгертуі де мүмкін. Бұл жерде тағы да бір дәстүрге айналған әдіс - сұрақ-жауап қолданылады. Ең алдымен бала өзіне осындай рухани тәрбиеге бай дәстүрлі емес сабақтардың неге қажет екендігін ұғыну керек. Мұғалім мен оқушының арасындағы дәстүрлі емес қарым-қатынас ең алдымен ертегідегі кейіпкердің нені дұрыс, нені бұрыс жасағанын ажыратуға, оның қай жерде қате жібергенін анықтауға, қателерді қалай жоюға болатындығын, қаталдықпен жауыздықты қалай жеңу жолдарын үйрену мүмкіндігін береді. Ертегідегі келесі қарап шығуды қажет ететін тағы бір қасиет – ол ізгі сезім тәрбиесі. Тәлім-тәрбие жұмысында ізгілікке ж

Баланың сөздік қорын дамыту үшін, ертегінің мағынасын бұрмаламай өздері ертегі ойлап шығаруға үйретеміз. Ертегілермен жұмыс жасау, әрине дәстүрлі емес сабақтарға енгізіледі. Өйткені, баланың ертегілерге деген қызығушылығын арттыру және ойлау қабілеттерін дамытуға көп еңбек керек болады. Балаға ертегідегі кейбір кейіпкерлердің іс әрекеттерін өзгерту немесе өзі кейіпкерге жаңа келбет беру үшін біз сол бұрыннан келе жатқан «ертегідегі зат есімдерді, етістіктерді және сөздің бөлшектерін табу» әдісін қолданамыз.

Мақал-мәтелдер халық ауыз әдебиетін сүйіп құрметтеуге, сөз өнерінің асыл қазынасын меңгеруге, тапқыр сөйлеуге, ретті жерлерде қолдана білуге, үлкен ойды аядай қалыпқа сыйғызып айта білуге тәрбиелейді. Мақал – мәтелдер оқушылардың ізденушілік қабілетін дамытып, үш тілді меңгеруге ынтасын арттырады.

Ағылшын тілі де қазақ тілі сияқты көркем де шебер, мағыналы да мазмұнды, қысқа да нұсқа қанатты сөздерге бай. Сол қанатты сөздердің бірі — мақал-мәтелдер.

Дүниетанымдық элементтерді өз бойына мол дарытқаны да, дүниені көркемдік әдіспен бейнелеуде күрделі жанрлық ерекшелігі мен дараланатыны да және философиялық мазмұнның тереңдігі жағынан шағын жанрлардың ішіндегі шоқтығы биігі де – мақалдар мен мәтелдер. Мақал - мәтелдер - ғасырлар шежіресі, ауыз әдебиетінің бір түрі. Онда халық тарихы, оның әлеуметтік тіршілігі, ақыл- өнегесі мол көрініс тапқан. Мақал-мәтелдер дәлдігімен, тереңдігімен, ықшамдылығымен ерекшеленеді. Мұнда өмірдің сан –алуан құбылыстарына баға беріліп, үлкен түйін жасалады, халықтың ғасырлар бойғы тәжірибесі қорытылады. Олар – қолдану әдісі мен аясына қарай, мазмұн мен мәні жағынан сан – саққа құбылып отыратын көне де күрделі жанр. Мақалдар мен мәтелдердің дүниетанымдық табиғатының күрделілігі, оның көнелігі мен қолдану аясының кеңдігінде ғана емес, мыңдаған ұрпақтардың ми қазанында құрыштай шыныққан ой-өрісінің биіктігіне, тәжірибе тезінен сұрыпталып өткен сұлу мүсіні мен ой маржандарының тазалығында жатыр. Сондықтан да мақалдардың төрт негізгі ерекшеліктерін ескерген жөн:

1. Мақалдар объективтік дүниені көркемдік тұрғыдан жалпылай қорытады.

2. Мақалдардың негізгі атқаратын қызметі сөйлеу практикасында қолдану ерекшелігі арқылы ашылып отырады.

3. Мақалдардың тура және ауыспалы, бейнелі мағыналарының қатынасын қатаң еске алып, олардың біріншісінен екіншісіне ауысу процесін белгілі мәселеге халықтың көзқарастық өзгеру құбылысымен байланысты қарау керек.

4. Мақалдар дүниені көркемдік тұрғыдан бейнелегенде өзіне тән логикалық заңдылықтары арқылы бейнелейді.

Мақалдар мен мәтелдер ұрпақтар ойының шежіресі мен халықтың рухани өмірінің практикалық энциклопедиясы. Мақалдар мен мәтелдер ұрпақтар ойының қиыннан қиыстырылған жүйесі мен қоғамдық – тарихи тәжірибеде қорытылған жиынтығы, даналық ойдың шежіресі мен халықтың рухани өмірінің практикалық энциклопедиясы. Олар - әлеумет өмірінің алуан саласы көркем образ түрінде бейнелеп, адамның сонау сәбилік дәуірінен сыр тартып, ұрпақтар үнінің жаңғырығынан елес беретін елгезек жанр. Осындай қасиеттерінің арқасында ұрпақтан – ұрпаққа таралып, еңбекші бұқараның құдіретті еңбек ұраны мен ежелгі ережесіне айналған келісті көркем сөз кестесін халыққа әрқашанда қасиетті мұра ретінде қастерлеп отырған. Мысалы: «Келген дәулет – кеткен бейнет»

«Ер тынысы –еңбек, ез тынысы –ермек» сияқты еңбектің неше алуан қасиетін өмір шындығынан алып түйіндеген тамаша мақалдар тудырған.

Сиқырлы сөз құдіретті, табиғатын терең меңгерген поэтикалық дарынды дала данышпандарының шығармашылық фантазиясынан туындаған бұл шығармалар – еңбекші халық болмысының аса бір биік шыңы.