Айдай әсем Мақтааралым тәрбие сағатының материалы

Ш. Бектасов атындағы ЖОМ КММ Аристанова Урбигуль Унгарбековна

Сабақ тақырыбы: Айдай,әсем –Мақтааралым!

Сабақ барысы:

Ұйымдастыру кезеңі.

Елбасымыздың болашаққа бағдар: рухани жаңғыру бағдарламасы аясында «Туған жер» кіші бағдарламасы бойынша: Мырзашөл өңірінің игеріле бастағанына – 150 жыл, Мақтарал ауданының құрылғанына - 90 жылдығына орай: «Ақ алтынды- Мақтаарал» тақырыбында тарихи – танымдық сабақ өткіземін.

Сабақ мақсаты: бағдарламаның мақсат, міндеттерімен таныстыру, әрбір адамның кіндік қаны тамған жеріне деген сүйіспеншілігін сезіндіріп, қадірлеп, қастерлеп құрметпен қарауға, Туған жерінің тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне терең бойлай білуге баулу. Отаншылдыққа, елжандыққа тәрбиелеу.

Ой шақыру.

1. Туған жер, Отан – деген сөздерді қалай түсінесіңдер?

2. Патриот, патриоттық сана дегеніміз не?

3. Ауданымызды «Ақ алтынды - Мақтаарал» деп атайды. Неге олай аталған деп ойлайсыңдар?

4. Ұлттық код – дегеніміз не?

«Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы туралы

Елбасының бұл мақаласында қазіргі Қазақстанның басты рухани құндылықтары айқын көрініс тапқан. Бұл мақаланың мазмұны терең, ауқымы өте кең, ұлт руханиятын ХХІ ғасыр биігіне көтеретін рухани жаңғыру бағдарламасы деуге болады. Бұл мақала Қазақстан халқы арасында үлкен серпіліс әкелді.

Елбасының мақсаты – ұлттың ұлы мұраты. Ол – Ұлы Дала елінің бойында белгілі тарихи себептермен қалғып кеткен прагматизмді ояту арқылы ұлттық, қоғамдық ойға, іске сілкініс әкелу, тәуелсіз елдің санасын отаршылдық, бойкүйездіктен тұтастай арылту.

Онда Елбасымыз: «Тәуелсіз мемлекетіміздің өркениетті дамыған 30 елдің қатарына қосылу үшін мемлекетіміздің экономикасы мен әлеуметтік әлеуеті ғана емес халқымыздың руханияты, яғни рухани құндылықтары: тарихы, тілі, діні, мәдениеті, әдебиеті, өнері, салт-дәстүрі, әдеп-ғұрпы және ұлт болып, мемлекет болып ұйысуымызға ерен еңбегі сіңген ұлы тұлғаларымен ерекшеленетінін айтты.

Латын әліпбиіне көшу – Мәңгілік Елдің Рухани жаңғыруының басы болса, сондай-ақ, Елбасы өз мақаласында қазіргі жаһандану заманында ұлттық бірегейлікті сақтап қалу, өркениеттің жақсысын алып, жаманынан жирену жөнінде өте құнды пікірлер айтты.

Туған жер – адам өмірінде киелі орын алады. Туған жер оны елімен, өткенмен және болашақпен байланыстырды. Туған жер – әркімнің шыр етіп жерге түскен, бауырында еңбектеп, қаз басқан қасиетті жері, талай жанның өмірбақи тұратын мекені. Осы орайда ақын М. Шахановтың:

Әр адамда өз анасынан басқа да,

Ғұмырына етер мәңгі астана,

Демеп жүрер, жебеп жүрер арқада,

Болу керек құдіретті төрт ана:

ТУҒАН ЖЕРІ- түп қазығы, айбыны,

ТУҒАН ТІЛІ – мәңгі өнеге айдыны,

ЖАН БАЙЛЫҒЫ, САЛТ-ДӘСТҮРІ – тірегі,

Қадамына шуақ шашар үнемі.

Және ТУҒАН ТАРИХЫ.

Мақтаралдың тарихын айтқанда Мырзашөлді айтпай тұра алмаймыз. Өйткені, Мырзашөл төсінде қазіргі кезде Өзбекстанның екі облысы - Жызақ және Сырдария облыстары, ал, Оңтүстік Қазақстанның Мақтарал, Жетісай, Асықата және Шардара сияқты төрт бірдей үлкен өңірінің мекен-тұрағы.

Мырзашөл даласында мың тарих қана емес, мың жылдық тарих бар. Мұны бүгінгі ғылым, археологиялық қазба деректері, көне заманның ғұлама-тарихшылары мен жиһанкездерінің жазбалары дәлелдеп отыр.

Шаш яғни Ташкент шаһарынан таяқ тастам жерде жатқан Мырзашөлдің айналасын ғылым мен мәдениет ордалары болған Отырар, Сайрам, Сығанақ, Сауран, Созақ, Түркістан, Самарқан, Бұхара мен Үргеніш сияқты қалалар қоршаған, төсінен қоңыраулатып дүниенің шартарабынан керуендер өткен Мырзашөлде тарих болмауы мүмкін емес.

Мырзашөл төсін Ескендір Зұлқарнайын мен Тұмар ханым (Томирис), Шыңғыс хан мен Ақсақ Темір, Еңсегей бойлы Ер Есім хан қосындарының тұлпар тұяқтары дүбірлеткен.

Қазақ ұлтын, ата-бабаларымызды бесігіне бөлеп тербетіп, ақ сүт беріп өсірген Сыр- Ананың сол қанатында жалпақ жайылып, жазылып жатқан құшағы кең Мырзашөлдегі адамзаттың тіршілігі есте жоқ ескі замандарда басталыпты.

Негізгі бөлім:

1. Мақтарал, сен тарихсың бір мен үшін

2. Мырзашөлді суландыру тарихы.

2.1. Ортағасырлық Үтіртөбе қаласының тарихы.

2.2. Мұражайдың ашылу тарихы

3. Олардың өмірі – жас ұрпаққа үлгі-өнеге.

4. Тәуелсіздік жемісі «Тәуелсіздік көпірі»

1.Маржан:

Сезімнің сырын жеткізер,

Көңілдің күйін шерткізер.

Туған жер – туған мекенің,

Әркім-ақ абат деп білер.

Молшылыққа ұқтырып,

90-ға келдің тік тұрып.

Мақтаарал деген атыңнан,

Ұғынады халқың мықтылық.

Кеудені керіп жүреді,

Шығармай естен бір елі.

Ұл-қызың қайда жүрсе де,

Мақтарал деп соққан жүрегі.

Біз үшін неткен көріктісің,

90 жасқа келіпсің.

Сен десе Мақтааралым-ай,

Кетеді жүрек еріп шын.

Туған жер неткен әсемсің,

Тәтті мен шекер, әселсің.

90 жасың халқыңа,

Бақ пенен шаттық әкелсін.

Мәди:

2.Мақтарал, сен тарихсың бір мен үшін.

1918 жылдың 17 мамыры мақтаралдықтар үшін тарихи даталы күн. Себебі Мырзашөл өңірінің шын мәнісіндегі игерілуіне, суландыру жұмыстарына 50 миллион сом қаржы бөлу туралы әйгілі лениндік декретке қол қойылды

Бүгінгі Мақтаарал ауданының аумағы Қазан төңкерісіне дейін мақта өсіру мақсатында игеріле қойған жоқ еді. Кеңес үкіметі орнаған соң әкімшілік бөлініс бойынша мұнда Түркістан республикасына қарасты Мырзашөл уезінің Иіржар және Славян болыстары орналасты. 1919 жылдан Мырзашөл даласының мақта өсіруге қолайлы осы алқаптарға қазақтар отырықшыланып қоныстана бастады. Олар сол жылы қазіргі атышулы «Қоңырат-арықты» қазуды қолға алды.

1922 жылы Түркістан мақта комитеті Иіржар мен Славян болыстары аумағындағы 12 мың гектар жерді, мақта шаруашылығын дамыту үшін келісімді негізде кавказдық республикаларының экон-қ өкілдігіне 15 жылға жалға берді. Ол шаруашылық «Грузаренда» аталды.

Бірақ арада біршама уақыт өткенде, «Грузаренда» өкілдігі егістікті өңдеуде тәжірибесі және қаржысы болмағандықтан, оңай олжа іздеген келімсектерден құралған «Грузаренда» таратылды.

1924 жылы «Мақтарал» кеңшары ұйымдастырылды. Кейіннен ол тек қана Қазақстан мен Орталық Азияда ғана емес бұрынға КСРО аумағында мақта өндірісінің алыптарының бірі болды.

Ал, 1928 жылы 17 қаңтар күні Ташқазақ (Ташкент - қазақ) уезі мен болыстар таратылып, бұрынғы Иіржар болысының негізінде Иіржар ауданы шаңырық көтереді. Бұл мәселе 1928 жылы 3 қыркүйекте Бүкілодақтық Орталық Атқару комитеті тарапынан бекітілді. 1928 жыл 3 қыркүйек Иіржар (қазіргі Мақтаарал) ауданының құрылған күні болып саналады. Аудандық атқару комитетінің төрағасы болып Исламқұл Сәрсенбаев тағайындалады.

1930 жылы 17 желтоқсаннан Мақтаарал ауданы деп аталады.

3.Маржан:

1960-шы жылдардың бас кезінде қазақ жерлері бөлініске түсті. Халыққа аса қажетті мақта дақылын өсіруді бір орталыққа жинақтау, ауыл шаруашылығын өркендетуге көмектеседі деген сылтаумен, Н.С.Хрущевтің құйтұрқы солақай саясатымен өктем орталық 1963 жылы 26 қаңтардағы Жарлығымен Мырзашөлдегі қазақ жерлері - сол кездегі Мақтаарал, Киров, Ильич аудандарын, оларға қарайтын 27 шаруашылықты, жүзім өндіретін 1 шаруашылықты, қаракөл қойын өсіруге арналған «Қызылқұм» және «Шымқорған» ірі шаруашылықтарын Өзбекстанға беріп жібереді. Жалпы Өзбекстанға өткен жер көлемі бір миллион гектарға, оның ішіндегі егіндікке жарамды жер аумағы 200 мың гектарға жуықтады.

Бұл шешім КСРО Жоғары Кеңесінің Төреалқасының 1963 жылғы 19 қыркүйектегі «Қазақ КСР-і мен Өзбек КСР-інің шекарасына кейбір өзгерістер енгізу жөніндегі» Жарлығымен бекітті. Соның салдарынан өз салт-дәстүрі, сонау ерте заманнан келе жатқан әдебиеті, өнері, мәдениеті мен тарихы бар Мырзашөл қазақтары атамекендерінен бөлініп, Қазақстаннан ажыратылды.

1971 жылы Өзбекстанға берілген жерлердің біраз бөлігі Мақтаарал, Киров, Ильич аудандары - Қазақстанға аты түгел, ал жері жартылай қайтарылды. Қаракөл қойын өсіруге арналған «Қызылқұм» және «Шымқорған» ірі шаруашылықтары қайтарылмады.

Кезінде бұл мәселелерді қанша еңбекпен, әрекетпен келер ұрпақ үшін оңтайын келтіріп, шешіп кеткен аса көрнекті қайраткер Дінмұхамед Қонаев еді.

Мақтаарал ауданының жері Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың 1997 жылы 24 сәуірдегі Жарлығымен Асықата, Мақтаарал, Жетісай аудандары таратылып, олардың орнына іріленген Мақтаарал ауданы құрылып, жаңаша өрлеуі, мен өркендеуіне мүмкіндіктер алды. Әкімшілік орталығы Жетісай қаласы болды.

Мырзашөлді суландыру жүйесі, күретамыры «Достық» каналы туралы деректер:

4.Мырзашөлді суландыру тарихы

4.Гүлсезім:

Жерлес ақын Зікіра Қожаев: Сырдария – Сыр – Анам

Сырдария – Сыр – Анам

Сырдария – Сыр – Ана

Жатыр ағып сылына.

Тамшысынан нәр алған

Талай дана, ғұлама.

Сыр өзені – Сыр – Анам,

Аға берші дін аман.

Сенің шексіз байлығың –

Құдай берген сыбағам.

Мырза, жомарт, сақисың,

Кейде тулап тасисың.

Несібесін татқандар

Саған келіп бас исін.

Әр тамшысы құнды аса,

Сенің нәрің болмаса,

Асырайды Жер қалай

Уызына қанбаса.

Ел жайлаған жағалай,

Жүрген ізің – көкорай.

Құдіретіңнен айналдым,

Қасиетті Сыр Анам-ай.

5. Жандос:

«Достық» каналы Өзбекстанның Сырдария облысы мен Оңтүстік Қазақстан облысының Мақтарал ауданы жерімен ағып өтеді. Республикадағы маңызды су құрылыстарының бірі. Мырзашөл өңірін игеру мақсатында Сырдария өзенінің су қорына негізделіп салынған.

Каналдың басы Сырдария өзенінің жоғары жағындағы Бекабад қаласының маңындағы Фархад ЖЭС –сы тұсынан басталады. Каналдаң ұзындығы 113 км. оның 49 км Қазақстанның территориясына өтеді.

Тарихи деректерге сүйенсек, XII-XV ғасырлардың өзінде Мырзашөлді суландырып, игеруге әрекеттер жасалынған. Түркі тілдес көшпенділердің бір бөлігі заман талабына сәйкес егіншілікпен айналыса бастаған. Осы күнге дейін «Ескендір арығы», «Орынбай мырза», «Оғыз», «Ескі тұяқ тартар», «Мырза Рабат» су жүйелерінің орны сақталған. Бірнеше жүз жыл бұрын қазалған арықтар арқылы мыңдаған гектар жерлерге су шығарған.

1866 жылы Түркістан өлкесі Ресейге қосылған соң, Ресей патшасын Орта Азияда мақта өндіру мәселелері қызықтырған. Өйткені Ресей Америкадан және басқа жақтардан қымбат бағамен мақта шикізатын сатып алуға мәжбүр еді. Сонымен отаршыл империяның алдына қойған мақсат-мақта шикізатын өндіруде тәуелсіздікке қол жеткізу еді.

Осыдан 150 жыл бұрын 1868 жылы Ресейдің инженер-техник қызметкерлері Сырдың сол жағалауындағы жазықтыққа дария суын шығарудың мүмкіншіліктерін қарастыра бастады. Бұл жоба Орта Азияны отарлауға және шикізат өндіруге бейімдеу мақсатындағы патшалық Ресейдің қателеспеген іс-әрекеттерінің бірі еді.

Мырзашөлді суландыру тарихы Түркістан өлкесінің генерал-губенаторы барон Кауфманнан басталады. Оның нұсқауы бойынша жазыққа су шығару үшін зерттеу жұмыстары алып барылды. Алдымен Зарафшаннан су шығару жобасы жасалынды. Ол жүзеге аспайды. Инженер Ульяновтың жобасы бойынша Сырдариядан су көтеру көзделінеді. Бұл жоба да қараусыз қалады. Осындай ізденіс нәтижесінде 1872 жылы алғашқы ирригациялық құрылыс қолға алынды. Ұзындығы 12 шақырымнан астам су жүйесі салынды. 1879 жылы барон Кауфманның қайтыс болған соң жұмыстар тоқтатылады. Бірақ Мырзашөлге мол су шығарып, мақта және басқа да дақылдарды өсіріп, Мырзашөлді отарлау үшін жүз мыңдап қоныс аударған орыс мұжықтарына, яғни, келімсектерге жұмыс тауып беру, орналастыру бағытындағы жұмыстар жалғаса берді.

6.Маржан:

Осы кезде Түркістан өлкесіне патша әулетінен ұрлық жасап қылмыс жасағаны үшін жер аударылып Н.К.Романов келді.

1885 жылдан 1890 жылға дейін Сырдариядағы Фархад жартасынан басталатын «Бұхара арық» каналын қазу жұмыстары жүргізілді. Ұзындығы 25 км жетті. Алайда техникалық жағынан сауатсыз салынған канал су жібергеннен кейін үш күннен соң бұзылып кетеді. 1891 жылы «Николай-1» деп аталған каналдың құрылысы қолға алынды. Канал 1895 жылы аяқталып, 1896 жылы көктемде канал арнасына су жіберілді. Каналдың ұзындығы 70 шақырым болып, ол Сардоба ойпатына жетті.