Алкендердің изомериясы мен қасиеттері сабақ жоспары

Сабақтың тақырыбы: Қанықпаған көмірсутектер. Алкендердің изомериясы, номенклатурасы, алынуы және қасиеттері.

күні _23.10.23

Сабақтың мақсаты:

Білімділік:

-Оқушылардың қаныққан көмірсутектер, соның ішінде этиленді

көмірсутектер туралы білімді меңгеруді қамтамасыз ету.

-Органикалық қосылыстардағы номенклатура, гомологтар, изомерия

құбылысы құбылыстарына түсінік беру.

Дамытушылық:

-Оқушыларды алған білімдерін тәжірибеде іске асыру қабілетін дамыту.

-Оқушыларға қаныққан көмірсутектердің қолданылатын негізгі аймақтары

бойынша ақпарат беру.

Тәрбиелік:

-Нәтижелер негізінде шешімдер қабылдау және сараптау қабілеттерін

қалыптастыру.

-Өз бетімен білім алуға, ізденуге, өз күшіне сенуге тәрбиелеу.

Сабақ типі: Жаңа білімді игеру.

Сабақтың әдіс-тәсілдері: Баяндау, әңгімелеу, топпен жұмыс,

оқулықпен жұмыс, сұрақ-жауап, салыстыру.

Технологиясы: Ақпараттық және тақырыпты оқытудағы проблеммалық технология элементтері.

Сабақ түрі: Дәріс сабағы.

Сабақтың барысы:

Ұйымдастыру бөлімі: Оқушылармен амандасу. Түгендеу.

Үй тапсырмасын тексеру:

-Органикалық химия ғылымының даму жолы. А.М.Бутлеровтың химиялық құрылыс теориясы.-Органикалық қосылыстарға тән ерекшелік?

-Органикалық зат, органикалық химия терминін ұсынған ғалым?-Органикалық химияның дамуына еңбек еткен ғалымдарды ата?

-Изомерия құбылысын қалай түсінесің?

-Метанның құрылысы және қолданылуы.-Қаныққан көмірсутектердің физикалық және химиялық қасиеттері?

-Қаныққан көмірсутектердің алынуы және табиғатта таралуы?

Жаңа тақырыпты түсіндіру:

Қанықпаған көмірсутектермен танысуды құрамында бір қос байланысы бар көмірсутектер - алкендерден бастаймыз. Алкендер – молекула құрамында бір қос байланысы бар, жалпы формуласы СnН2n болатын қанықпаған көмірсутектер. Алкендердің ең қарапайым өкілі – құрамында екі көміртек атомы бар – этилен С2Н4. Алкендердің гомологтық қатары этиленнен басталатындықтан, алкендер этилен қатарының көмірсутектері немесе олефиндер деп те аталады. Алкендердің жалпы формуласын СnН2n (n=2) деп есептеп, этиленнің молекулалық формуласын табуға болады:

С2Н2*2 = С2Н4, ықшамдалған құрылымдық формуласы:

СН2 = СН2.

Алкендердің құрылысы. Алкендердің құрылысын олардың ең қарапайым мүшесі – этиленнің (этеннің) С2Н4 мысалында қарастырамыз. Этилен молекуласындағы көміртек атомының әрқайсысы екі сутек атомымен байланысқан және олар өзара қос байланыс арқылы жалғасқан. Алкендерде көміртек атомдары sp2 гибридтенген күйде болады. Этилен молекуласындағы әр көміртек атомының бір s-және екі p-электрон орбитальдары гибридтенуге қатысады. Яғни, әр көміртек атомында үш гибридтенген электрон бұлты және бір гибридтенбеген p-электрон орбиталь болады.

Үш гибридтенген орбитальдың екеуі сутек атомдарының s-электрон бұлттарымен екі ϭ-байланыс, ал үшінші гибридтенген орбиталь екінші көміртек атомының осындай орбиталімен қалыптасып тағы бір ϭ-байланыс барлығы бес ϭ-байланыс[бір sp2 – sp 2 (С – С) және төрт sp2 – s (С-Н)] түзеді. Гибридтенбеген p-электрон орбитальдары ϭ-байланыстар орналасқан жазықтыққа перпендикуляр орналасып, бір-бірімен жазықтықтың екі жағында (астында және үстінде) қаптасып, екі π-электрондар арасында (С-С) бір π-байланыс түзеді. Яғни этеннің молекуласындағы көміртек атомдары өзара бір ϭ- және π-байланыстар арқылы жалғасады. Қос байланыстың ұзындығы 0,134 нм, байланыс энергиясы 612 кДж/моль болады. π-байланыс ϭ-байланысқа қарағанда әлсіз болады да, реакцияғс түскенде оңай үзіледі.

Алкендердің атаулары мен изомерлері.

Нормальді алкендерді атағанда көбіне сәйкес алканның -ан жұрнағын -илен жұрнағына алмастырады: этанға сай алкен – этилен, пропанға сай – пропилен және т.б. Халықаралық номенклатура бойынша атағанда, сәйкес алканнның -ан жұрнағы -ен жұрнағына алмастырылады: алкан – алкен, этан – этен, пропан – пропен және т.с.с. Алкендерді халықаралық номенклатура бойынша атауды қарастырайық: 1. Алкенннің құрылымдық формуласын қос байланысы бар ең ұзын тізбек таңдап алынады. Тізбекті нөмірлеу қос байланыс жақын орналасқан шетінен басталады. 2. Орынбасар байланысқан көміртек атомының нөмірі көрсетіліп, содан кейін орынбасар аталады. Бірнеше радикал болса, әрқайсысының орны мен аты аталады. 3. Ұзын тізбек аталады да, атаудың соңында қос байланысы бар көміртек атомының нөмірі көрсетіледі:

СН2= СН – СН – СН – СН2 – СН3

СН3 С2Н5

3-метил-4 –этилгексен-1

Алкендердің радикалдары алкандар радикалдарына ұқсас аталады: СН2= СН – этенил (винил).

Алкендерге изомерленудің бірнеше түрі тән: 1. Алкендерге қаныққан көмірсутектердегі сияқты көміртек қаңқасының изомерлері болады. Мысалы, бутеннің (С4Н8) изомерін қарастырайық:

СН2= СН – СН2 – СН3

бутен-1

СН2= С – СН3

СН3

2-метилпропен-1

2. Еселі байланыстың орнына қарай изомерлену. Бутен молекуласындағы еселі байланыстың орнына сәйкес екі түрлі изомерлері болады. Қос байланыс шеткі көміртек атомында немесе ортанғы көміртек атомында орналасуы мүмкін:

СН3 – СН = СН – СН3

бутен-2

СН2 = СН–СН2 – СН3

бутен-1

3. Класаралық изомерлену. Алкендер мен циклоалкандардың жалпы формулалары бірдей СnН2n. Бутенннің С4Н8 класаралық изомері – циклобутан және метилциклопропан.