Алма қағының пайдасы туралы материал жаратылыстану

ҒЫЛЫМИ ЖОБАНЫҢ ТАҚЫРЫБЫ: «АЛМА ЖЕМІСІНІҢ ПАЙДАСЫ »

АҚМОЛА ОБЛЫСЫ, ЦЕЛИНОГРАД АУДАНЫ № 43 ОРТА МЕКТЕБІ

10 «А» сынып оқушысы Абсаттарова Аида

Жетекшісі: Сулекешов Есет Жалғасбайұлы, биология пәні мұғалімі

I. Абстракт

II. Кіріспе бөлім

Зерттеу жұмысының өзектілігі: алманың пайдасы

III. Зерттеу бөлімі

3.1. Алма жемісі жайлы түсінік

3.2. Тамақтану мәдениеті

3.3. Алма жемісіндегі биологиялық заттардың әсері

3.4. Алма жемісінің емдік қасиеттері

3.5. Алманың қолданылуы

3.6. Ақпараттық құралдар бетінен жинақтаған пайдалы кеңестерім

3.7. Алма ағашы жайлы түсінік

IV. Жоба жетекшісінің пікірі

V. Қорытынды бөлім

VI. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

I. Абстракт

Зерттеу жұмысының мақсаты:

1. Алма жемісіне сипаттама.

2. Алма жемісінің тіршілігін бақылау.

3. Медициналық тұрғыдан адам денсаулығына маңыздылығын анықтау (тағамдық құндылығы, емдік қасиеттері).

4. Алма құрамындағы биологиялық әсерлі заттармен танысу.

5. Тәжірибе жасау арқылы алма жемісінің ғажайып қасиеттерін анықтай отырып білім толықтыру, іздену.

Зерттеудің міндеттері:

1. Алма жемісінің адам денсаулығына пайдасын және оның тағамдық ерекшеліктері мен емдік қасиеттерін көрсету.

2. Тамақтану мәдениеті, тағамның сапасы, сақталу мерзімдері, кулинарлық өңдеу ережелерін сақтау туралы көзқарас пен дағды қалыптастыру.

3. Санитарлық-гигиеналық дағды мен салауатты өмір салтын ұстану.

4. Алма туралы кітаптар, оқулықтар және зерттеулермен танысу.

5. Алманың түрлері, ерекшеліктері жайлы білімді тереңдету.

Зерттеудің нысанасы:

Алма жеміс, алма ағашы

Зерттеудің болжамы:

Егер біз алма жемісі жайлы көп оқып білсек, онда біз алманың әр үйдің бағында өсіп тұруына ықпал жасаймыз.

Зерттеудің нәтижесі:

Іздену нәтижесінде алма сұрыптарының (сорттарының) сиреп немесе жоғалып кетуіне жол бермеу, керісінше көбейту, болашақ ұрпақ оларды қамқорға алу керектігін білу.

II. Кіріспе бөлім

Зерттеу жұмысының өзектілігі: Алманың пайдасы.

Қазіргі таңда азық-түлік қауіпсіздігі, халықты сапалы және қауіпсіз тамақ өнімдерімен қамтамасыз ету өте күрделі және өзекті мәселенің бірі. Бұл да еліміздің ұлттық қауіпсіздігінің бір бөлігі. Азық-түлік қауіпсіздігі – қай елдің болса да тәуелсіздігінің, еркін дамуы мен халқының әл-ауқатының артуының кепілі. Яғни, халықтың лайықты өмір сүруі оған қажет сапалы, қауіпсіз тамақ өнімдерін пайдаланумен өлшенсе керек. Сондықтан біздің кұнделікті тұтынып жүрген тағамымыздың сапасы сіз бен біздің денсаулығымыз. Өйткені сапалы ас адамның дұрыс өмір салтын қалыптастыруда үлкен рөл атқарады.

Ттиімді сапалы тамақ (оның биохимиялық құрамы) – көптеген аурудан сақтандыратын, олардың алдын алатын қуатты фактор болғандықтан да, адам денсаулығы мен өнімді еңбек ету қабілетін қамтамасыз етеді.

Елімізде халықтың аса көп мөлшерде қолданатын тағамдары – сүт пен ет өнімдері және көмірсуы көп тағамдар.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметтері бойынша, қан айналымы жүйесінің аурулары және қант диабетінің зардабы мемлекеттің әл-ауқатының басты көрсеткіштерінің бірі – ішкі жалпы өнімді 7 пайызға дейін азайтады екен.

Сонымен қатар, басты назарға алатын жайт: аталған қауіп-қатері мол, жүрек-қан тамырлары жүйесінің ауруларынан болатын өлімді итервенциялық кардио-хирургиялық әдістер тек 7 пайыз кемітсе, ал дұрыс тамақтану тәсілдерін қолдану 24 пайыз азайтады. Оған жалпы холестеринді, май қышқылдарын тұтынуды азайту арқылы қол жеткізіледі. Ол үшін жеміс-жидектер мен көкөністерді тұтыну қажет. Ал темекі шегуден бас тарту өлім-жітімді тек – 12, дене белсенділігін арттыру 5 пайыз ғана төмендетеді.

Жалпы, ДДҰ мәліметтері бойынша, әлем халықтарының өлім-жітімінің 60 пайыздан астамы дұрыс тамақтанбауға тікелей байланысты. Сондықтан бірде-бір мемлекет халықтың сапалы тамақ өнімдеріне деген сұранысын қанағаттан-дырмай, қауіпсіз азық-түлікпен қамтамасыз етпей тұрып, елдің экономикалық, саяси немесе ұлттық қауіпсіздігі туралы айтуы оңайға соқпайды.

Азық-түлік қауіпсіздігін шешуде, адам организмін жақсартып, денсаулығын нығайтуға және еңбек өнімділігін арттыруға, сүт және ет өнімдерімен қатар, тағамдық құндылығы мен емдік қасиеті мол жеміс-жидектер және көкөністік дақылдарды да көптеп өсіріп, тиімді пайдаланудың болашағы зор. Солардың қатарына тағамдық өсімдік ретінде алма да жатады.

Сонымен қатар, адам организмі қоршаған ортаның жағымсыз факторлары-ның әсеріне үнемі кездесіп отырады. Көптеген зиянды заттардың бірлескен әсерінен организмнің ішкі ортасы өзгеріп, ондағы қалыпты биохимиялық үрдістер бұзылады. Зақымдаушы факторлардың әрекетінен организмнен токсиндерді шығарушы және оларды залалдандырушы мүшелердің қызметі төмендеп, организмде улы заттар жинақталады. Токсиндер сыртқы ортаның қолайсыз әсерінен, соған қоса организмнің ішінде биохимиялық үрдістердің жүруінің бұзылуынан түзілуі мүмкін. Осы жағдайлар организмнің бейімделу мүмкіншілігінің және тотығу-тотықсыздану тепе-теңдігінің бұзылуына әкеліп, биологиялық белсенді қосылыстарды және витаминдер мен микроэлементтері мол тағамдарды тұтынуға әкеледі.

Организмде көптеген биохимиялық реакциялар жоғары химиялық белсенділігімен ерекшеленетін бос радикалдардың көмегімен жүреді. Бір қатар аурулар, қарқынды дене жүктемелері, күйзелу кезінде бос радикалды тотығу жүйесінің бұзылуынан липидтердің асқын тотығуы организм үшін зақымдаушы факторлардың бірі болып табылады. Организмде бос радикалды тотығу процесінің күшеюінен жүретін патологиялық өзгерістер – теориялық және практикалық медицинада өзекті мәселелердің бірі. Оттектің бос радикалдары липидтер, нәруыздар, нуклеин қышқылдарын тотықтыра отырып зақымдайды.

Қазіргі таңда бос радикалдардың тотығуын реттеуші антиоксиданттарды (биологиялық белсенді заттар) іздестіруге көп көңіл бөлінуде. Антиоксио-данттар клетка құрылымын бос радикалдардан қорғап, клетка тұтастығын, жалпы алғанда адам денсаулығын сақтауда маңызды қызмет атқарады. Жасанды антиоксидант-тарға қарағанда оңай табылатын және арзан өсімдік шикізаттарынан алынатын, құрамында витаминдер мен флавонондтар және т.б. биологиялық белсенді заттарға үлкен мән беріліп отыр. Антиоксиданттар бос радикалдардан жақсы қорғайды. Көптеген ортаның күйзеліс әрекетіне қарсы құрамында түрлі витаминдер, макро және микроэлементтер мен ферменттердің жиынтығы бар тағамдық биологиялық белсенді қоспалардың әсерін зерттеудің маңызы зор. Құрамында витаминдер және де басқа антиоксиданттар жоғары деңгейде кездесетін азық-түліктерді тұтыну немесе азықтық қоспа ретінде пайдалану ауру-сырқаттардың санын азайтатындығы жайлы эпидемиологиялық мәліметтерде кездеседі. Биологиялық белсенді қосылыстар құрамындағы антиоксиданттық А, С, D, E витаминдерінің толық жиынтығы қоршаған ортаның зақымдаушы әсерін төмендетеді, организмнің төзімділігін арттырып, белсенді тіршілігін қамтамасыз етеді – дейді, мамандар.

Жануарлардың азығына қосымша енгізілген биологиялық белсенді заттар мембрана тұрақтандырушы және тек антиоксиданттық қасиет көрсетіп қоймай, жасуша мембраналарының төзімділігін арттырып, оны зақымданудан қорғайды. Антиоксиданттарды тағамға қосу липидтердің асқын тотығуына кедергі келтіреді. Кейінгі уақытта жазылған әдеби мәліметтер бойынша антиоксиданттық жүйенің жоғары белсенділігін сақтауда витаминдер тәрізді табиғи реттеушілердің олардың жеке әсеріне қарағанда, бірлескен әсерінің тиімді болатындығы анықталған. Қажетті антиоксиданттық жүйелерді қолдау үшін d – токоферол, аскорбин қышқылы, полифенолдар (биофлавоноидтар), глутатиондарды организмге тағаммен енгізудің маңызы зор. Алма да витаминдерге толы жеміс болып саналады.

III. Зерттеу бөлімі

3.1. Алма жемісі жайлы түсінік

Алма жемісі – жабық тұқымды өсімдік алма ағашының өнімі. Ол шекілдеуік жеміс тобына жататын жидек тәрізді шырынды жеміс. Алма жемісінің түзілуіне жатыннан басқа гүлтабаны, тостағанша жапырақша мен күлте жапырақшаның түбі, аталықтың төменгі бөлігі қатысады. Алма 5 ұялы жатыннан дамитындықтан жемісінің ішкі бөлігі қатты болады, әр ұясында 2-ден жаңғақша тұқым орналасады. Тұқымы қосжарнақты. Сыртқы қабаты шырынды. Сондықтан алма өзінше «алма жеміс» деп аталады.

Алма жемісінің химиялық құрамы. Алма құрамында 83-88% су, 7,5-16% қант, 0,2-0,8% органикалық қышқылдар, 9,5-18,5% құрғақ қалдық, 30% пектинді заттар, жасунық (клетчатка), 0,28-1% илік заттар, эфир майы, A, B1,B2, B6, C, PP, E витаминдері, көптеген минералды заттар (калий, натрий, кальций, фосфор, марганец, мыс, кобальт, молибден, мырыш бар.

Жеміс-жидектермен бірге алманың да тағамдық құндылығы. Үнемі бірыңғай тағамдармен тамақтану немесе астағы организмге қажет қоректік кенеулі заттардың (нәруыз, көмірсу, май, минералды тұздар, витаминдер, т.б.) кейбіреулерінің үнемі жетіспеуі немесе мөлшерден артық болуы әр түрлі тамақтан пайда болатын алиментарлық (гендік) ауруларға шалдықтырады. Сол үшін асқа пайдаланатын тағамдардың құрамын үнемі өзгертіп отырған жөн.

Алма, алмұрт, алша, бүлдірген, картоп, қауын, қарбыз, асқабақ, қияр, қарақат, цитрус дақылдары, шие, пияз, шабдалы, баклажан және т.б. тағамдық өсімдіктерге жатады.

Өсімдік тағамдарының құндылығы тіршілікке керекті заттардың біразы адам организміне көп мөлшерде енетіні белгілі. Олар әр түрлі қант, нәруыз, витамин, фитонцид, фермент, эфир майы, минералды тұздар, органикалық қышқылдар және т.б. химиялық заттар ретінде организмге еніп, тіршіліктің негізін салатын физиологиялық және биохимиялық үдерістердің дұрыс жүруін қамтамасыз етеді. Адам организміне өте қажет минералды тұздар (натрий, калий, кальций, магний, фосфор) мен микроэлементтер де (темір, мыс, кобальт, марганец, молибден, мырыш, йод, фтор, т.б.) негізінен осы өсімдіктер дүниесінен енеді.

Жеміс-жидекті, көкөністі тағамдар адам организміне енген соң, оның құрамындағы заттар өзара зат алмасу үдерісіне қатысып, ас қорыту жолдарының жұмысын жақсартып, басқа мүшелердің физиологиялық қызметтерін реттейді.

Бір айта кететін жағдай, дәрігердің адамды емдеуге берген химиялық препараттары мен тағамға пайдаланған өсімдік құрамындағы заттарының өзара байланысы физиологиялық жағынан әр түрлі болуы да мүмкін. Сол кезде ішкен дәрі сіңгенше тамақ құрамындағы заттар оған ешбір кеселін тигізбейтін жағдай туады.

Сондықтан емделіп жүрген уақытта өсімдік тағамдарының қандай түрін, қанша мөлшерде, қай уақытта қабылдау керек екендігін дәрігермен кеңескен орынды. Сонда ғана өсімдіктердің тек тағамдық құндылығымен қатар ауруға ем болатыны сөзсіз. Мысалы, алма мен бүлдірген, сондай-ақ көкөністер ішектің тазаруын қамтамасыз етіп, холестериннің организмнен жылдам шығарылуына мүмкіндік береді.

Құрамында калий көп өсімдіктерді (алма, өрік, мейіз, шабдалы, апельсин, қара қарақат, т.б.) гипертониямен (қан қысымының жоғарылауы) ауыратындарға ұсынады. Соған қоса жеміс-жидек, көкөніс сөліндегі С витамині (аскорбин қышқылы), В тобына жататын витаминдер, микроэлементтер (кобальт, мыс, мырыш, магний) және кальций, калий, фосфор тұздары мен аминқышқылдары асқазан жарасының жазылуына мүмкіндік жасайды.

Тағамға пайдаланылатын өсімдіктердің бәрі бірдей ауруларға шипалы бола бермейді. Мысалы, бауыр ауырған уақытта құрамында эфир майы бар (пияз, шомыр, ақжелкек, шалғам) өсімдіктерді жеуге рұқсат етілмейді. Бауыр, өт қабы ауырғанда жемістерді пайдаланған жөн. Олардың өт айдайтын қасиеті бар және қанттылары бауырда гликогенді көбейтеді. Дегенмен, бауырға кейбір жемістер жағымсыз, олардағы қымыздық қышқылы, эфир майы бауырдың паренхима ұлпасын тітіркендіреді. Қышқылды жеміс-жидек асқазанды тітіркендіріп, өт қабының бұлшық еттерін түйілдіріп, ауруды қоздырады. Осы сияқты қант диабетімен ауырғанда қантқа өте бай өсімдіктерді тағам құрамынан шығарып тастайды. Сол себептен өсімдіктерді тағамға пайдаланғанда олардың түрлерін, химиялық құрамын және биологиялық сапасын дұрыс білген абзал.

Алма жемісте басқа жеміс-жидек пен көкөніс дақылдары секілді тағамдық өсімдікке жатады. Алма жемісі – алма ағашының жемісі. Ол – жеміс-жидекті дақылдардың ішінде шекілдеуік жеміс тобына жататын жидек тәрізді шырынды жеміс.

Алма жеміс те кенеулі тамақ. Оның құрамында қант (глюкоза, фруктоза), алма, лимон қышқылдары, жасунық (клетчатка), илік және пектин заттары, каротин, А, В, С, Р, Е витаминдері, минералды тұздар (калий, натрий, магний, кальций, марганец, темір, мыс, кобальт, фосфор, мырыш), эфир майлары, фитонцидтер бар.

Алма жемісі организмге жағымды да сіңімді. Сол себептен алма жемісте адам организмінің бірқалыпты қызмет атқаруына және майлы, ет, жұмыртқа, ұннан жасалған тағамдардың бойға сіңуіне септігін тигізіп, ас қорыту үдерісін жеңілдетеді. Алма жемісі асқазан…