Арал теңізінің экологиялық проблемалары туралы мақала

Арал теңізі мен оның бөліктеріндегі экологиялық проблемалар және оның салдарлары

Кезінде дүниежүзінің ең ірі төрт көлінің біріне жатқан Арал теңізі Тұран ойпатының тектоникалық қазан шұңқырында жатыр. Кеңестік Үкімет кезінде Қазақстан аумағы бойынша ауланатын балық өндірісінің жиырма бес пайызы Арал теңізінен алынатын. Онымен қоса, Аралдың көліктік маңызы да ерекше болды: Қарақалпақстан мен Өзбекстан мемлекеттеріндегі мақта өнімі дәл теңіз арқылы тасымалданып, тұтынуға берілетін. Арал қаласының маңындағы консерва зауыты балықтың жиырма төрт түрінен өнім алып, қаланың қанша тұрғынын жұмыспен қамтамасыз етіп тұрды. Бір өкініштісі, жергілікті халық теңіз тартылмай тұрғанда қолданған кемелерінің бір бөлігі қирап жатса, ендігі бір бөлігі туристерге «қайғы-қасіреттің куәгерімі мен» деп менмұндалап тұрғандай...

Аралдай айдыны мол судың жоққа айналуына кім кінәлі? ХХ ғасырдың отызыншы жылдары Кеңестік биліктің шешімімен жаппай Орталық Азияда жер суғару ісі бастау алды. Жерді игеру үшін егістік алқаптары егіліп, өнімге қол жеткізу үшін теңіз суы молынан қолданылды. Судың булануы тым жоғарылап кетті де, теңіз суы тартыла берді. Бүгінде жалпы ауданы алпыс бес мың шаршы километрді құрайтын, жағалаулары құмды әрі құрғақ болып кеткен. Арал теңізін бірнеше саланың ғылыми мамандары зерттеуде.

Аралды зерттеудің түп тамыры ежелгі гректерден бастау алады. Арал теңізінің нақты орнын тапқан Птоломей (грек ғалымы) оның географиялық жағдайына толық сипаттама жасаған. Әсіресе, орыс ғалымдары Арал теңізінің экологиялық жағдайын, климаты мен табиғатын зерттеуде мол еңбек сіңірді. Арал экологиясы мен ондағы проблемаларды зерттей білгені үшін Семенов-Тянь – Шаньский атындағы сыйлықтың лауреаты атанды.

Ал метерологтар нақты статистикаларға сүйене отырып, келесідей қорытындылар жасады: «Қуаңшылық жайлап кеткен Аралда ХХ ғасырдың алпысыншы жылдарына дейін жылына елу текше метр су буланатын. Ал Әмудария мен Сырдарияның жалпы көлемі жүз жиырма текше метрді құраса, жыл сайын қанша судың булана бастағанын есептеуге болады. Жыл сайын қырық пайызға жуық бөлігінің булануы мен егістік алқаптары үшін қолданылған судың орнын толтырмаудың кесірінен теңіз зардап шекті. Арал теңізіндегі климат қатал әрі құрғақ, жауын – шашынның түсі мөлшері өте аз, жазда орташа 24-25 градусты қамтыса, қыста суық, шамамен -15 градусқа дейін барады. Теңіз суының қатты тартылуына байланысты орташа тұздылық деңгейі шектен тыс артып кеткен. Арал теңізінің суын кейіннен Сырдария мен Әмудария өзендері арқылы толтыру қарастырылған. Алайда, екі өзен маңайындағы жайылым аумағының ұлғайтылуы мен егіс алқаптарының артуы бастапқы жоспарды толыққанды жүзеге асыруға мүмкіндік бермеді. Одан қалса, тұщы суды қолдану режимін сақтамау мен су эрозиясы кедергі келтірді. Қазіргі таңда Арал теңізінің бұрынғы көлемінен он-ақ пайызы ғана қалған. Толқындары жағалауға соғылып жатқан берекелі теңіздің орнына құрғақ шөл пайда болды, Қарақұ

Өзбекстан елінде сақталған Батыс Аралдың өзі жыл сайын 60 см-ге тартылуда. Теңізге құятын бір де бір өзен болмағандықтан, Күн сәулесінің әсерінен су қайнап, құмға айналып барады. Теңіз суының…