Арал теңізі әлемдік мәселе тақырыбындағы мақала 11 сынып

Мақала

АРАЛ ТЕҢІЗІ ӘЛЕМДІК МӘСЕЛЕ

Арал теңізі кезінде планетамыздағы ең үлкен теңіз болды. Қазіргі уақытта ол соңғы күндерін сүріп, тартылуда. 1989 жылы Арал теңізі Солтүстік және Оңтүстік болып, екі оқшауланған суқоймаға бөлінді. Соңғы рет теңіз Шығыс және Батыс деп екі бөлікке бөлінді. Ал 2014 жылы Шығыс теңізі таптырып, құрғақ құрлыққа айналды.Жойылып бара жатқанына қарамастан, Арал теңізі кейбір құпияларды сақтауда.Арал теңізі біртіндеп және бір мезгілде жылдам таязданып барады. Теңіздің ең терең жері – 22 метр деп есептелінген. 1960 жылы бұл көрсеткіш 53 метр болатын. Ғалымдардың дәлелдері бойынша, бұл көрсеткіш 19 ғасырда одан да көп болған. Теңіздің таяздану себебі – адамдың қызметі және теңізге құятын негізгі су қоймаларындағы судың басқа қажеттіліктерге пайдалануында.

Экологиялық проблемасы

Бүкіләлемдік метеорологиялық ұйым Арал теңізінің құрғап қалуын ХХ ғасырдағы ең ірі антропогендік экологиялық дағдарыстардың бірі деп атайды. Теңіздің жоғалуы Аралмаңының өсімдік, жануарлар дүниесіне, ландшафты мен климатына жүйелі түрде теріс әсерін тигізді. Теңізден 100 шақырымдық радиус аумақта жазда бұрынғыдан гөрі қатты ыстық әрі құрғақ, ал қыста өте суық әрі ұзақ болады. Жауын-шашынның түсуі де бірнеше есе қысқарды. Жан-жануарлардың 173 түрінің не бәрі 38-і қалды.

Ихтиофаунаға да зор зиян келіп, теңіздің аумағы қысқарды және судың тұздылығының артуы салдарынан барлық дерлік төлтүр жоғалды. Балық түрі 20 есеге қысқарып, Үлкен Аралда балық мүлдем қалмады.

Теңіздің кеуіп қалған бөлігінде су айдынының орнына 5,5 млн гектарды алып жатқан Аралқұм құмды-тұзды шөл пайда болды. Дәл осы жерден жыл сайын мақта алқаптарын суғару барысында қолданылған және теңізге өзендер немесе жерасты ағындар арқылы сумен теңізге құйылған пестицидтер мен химикаттар қоспасы бар 75 млн тоннадан астам құм ауаға көтеріледі. Шаң шлейфінің ұзындығы 600 шақырымға, ал тозаңның жоғары көтерілуі 4 шақырымға дейін жетеді. Арал өңірінің улы тұзы Антарктидадағы пингвиндердің қанынан, Норвегия ормандарынан, Гренландия, Тянь-Шань мен Памир мұздықтарынан табылған. Жаһандық климаттың өзгеруінен онсыз да еріп жатқан мұздықтар ластану салдарынан жылдам ери бастады. Тозаң бораны адамдардың денсаулығына тікелей әсер ететін теріс…