Археология және сәулет өнері құрылыстарын зерттеу мақаласы

УДК 910 (045)

Палеогеография және оның зерттеу нысаны, басқа ғылым салаларымен байланысы

Мақалада жер ғаламшары табиғатының қалыптасуына қатысы бар геологиялық, геофизикалық, географиялық, ғарыштық және палеонтологиялық бағыттағы процестер мен әрекеттердің зерттіттелуі қарастырылған.

Палеогеография жаңа қалыптасып жатқан, жас ғылым саласы. Алайда бұл ғылым саласына қатысты ұғымдар ежелгі ғалымдар еңбектерінде көптеп келтірілген. Ежелгі озық ойшылдар жер бедері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, яғни қазіргі ландшафтты құрайтын компоненттердің белгілі бір уақыт аралығында өзгеріске ұшырап отыратындығына нақты мысалдар арқылы көздерін жеткізіп отырғанын деректер арқылы негіздеген. Палеогеография бағытында тарихи оқиғалар жайлы деректер, экспонаттар жинау, өлке территориясындағы археологиялық орындарды (көне қалалар қалдықтарын), тарихи ескерткіштерді, олардың ерекшеліктерін оқып тану және оларды халық тарихымен тарихи кезеңдерімен байланыстырудың маңыздылығы ерекше.

Ал, Палеогеография және оның зерттеу нысанына келетін болсақ ғалымдардың зеріттеп жазған деректеріне сүйенеміз.Себебі,олар түрлі мәліметтерді ғасырлар бойы зеріттеп,талдап,оқулықтар жазып келген.Сондықтан сол оқулықтарды пайдалану ғылыми мақалаға дәйек болады.

Енді, физикалық география, тарихи геология, геотектоника, палеонтология ғылымдарымен тығыз байланысына келетін болсақ түрлі тәжірибелік зеріттеулер мысал болады. Жер ғаламшары табиғатының қалыптасуына қатысы бар геологиялық, геофизикалық, географиялық, ғарыштық және палеонтологиялық бағыттағы процестер мен әрекеттерді зерттейді [1].

Палеогеографияның мазмұны мен жекелеген зерттеу әдістері бойынша бір-бірінен ерекшеленетін, бірақ, бір тақырыптық жиынтықты құрай отырып, палеогеографияны ғылыми тұрғыдан жан-жақты тануға мүмкіндік беретін,сондай-ақ қажетті анықтамалық әдебиеттерді пайдалана отырып, қажетті ғылыми дерек мағлұматтарды пайдалана білуі тиіс.

Палеогеография ғылымының өзі геологияның дамуымен тығыз байланысты. Палеогеография туралы алғашқы ұғымды, яғни «ежелгі география» терминін ең алғаш орыстың жаратылыстанушы ғалымы М. В. Ломоносов өзінің «Жер қабаттары туралы» деген еңбегінде қолданысқа енгізгені мәлім болатын. Әсіресе палеогеографиялық байқауларды қолданудың қажеттілігі геологиялық зерттеулер мен пайдалы қазбаларды іздестіру шараларын жүргізу барысында арта түседі. Ежелгі ландшафттың негізгі құрамдас бөлігі – жер бедері құрылымдары болса, олардың өзі белгілі бір уақыт аралығында өзгеріске ұшырап отырады [2].

Алайда олардың неғұрлым ірі пішіндері өте ұзақ геологиялық уақыт аралығында тектоникалық қозғалыстар әсерінен қайта жаңғыра отырып, өзінің тұтастығын сақтап қалады. Сондықтан да кез-келген палеогеографиялық талдау тектоникалық процестердің заңдылықтарын терең де тиянақты зерттеу негізінде жүзеге асырылады. Әсіресе тау жүйелерінің доға тәрізді болып көтерілуі жердің өз білігіндегі орны мен оның қозғалыс жылдамдығына әсер ететіндігі, ол өз тарапынан климаттық белдеулер орнының ығысуына да ықпал ететіндігі бүгінгі күнде дәлелденген ақиқат екендігі баршамызға аян.

Палеогеография жаңа қалыптасып жатқан, жас ғылым саласы. Алайда бұл ғылым саласына қатысты ұғымдар ежелгі ғалымдар еңбектерінде көптеп келтірілген. Ежелгі озық ойшылдар жер бедері, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, яғни қазіргі ландшафтты құрайтын компоненттердің белгілі бір уақыт аралығында өзгеріске ұшырап отыратындығына нақты мысалдар арқылы көздерін жеткізіп отырған.

Аристотельдің (б.ж.д. 384-322 ж.) пікірінше жердің беткі бөлігі баяу төмен түсіп, майысу және баяу көтеріліп, биіктеудің нәтижесінде өзгеріп отырған. Ежелгі физикалық-геологиялық жағдайдың өзгерістерінің Жердің бейнесіне тигізетін әсері туралы дәлелденген нақты дәйектер орта ғасырда өмір сүрген ұлы ойшыл әл-Бируни (972-1048 жж.), әбу-әли-ибн-Сина (Авиценна, 980-1037 ж.), одан кейінірек қайта өрлеу дәуірінің Батыс Еуропалық ғалымдары еңбектерінде көптеп келтірілген. Леонардо да Винчи (1452-1519 ж.) Италияның биік таулары басынан табылған ежелгі теңіз жануарларының қалдықтарын талдау негізінде бұл аудандардың ежелгі уақыттарда теңіз табаны болғандығы туралы жорамалдар жасаған[3].

Ресейдің геологиялық өткені туралы түсінікті орыстың жаратылыстанушы ғалымы М. В. Ломоносов өзінің «Жер қабаттары туралы» деген еңбегінде 1763 жылы былайша сипаттайды: «...Бүгінде біздер басып жүрген, ауыл мен қала тұрғызған Орыс жазығы ежелгі уақытта теңіз табаны болған...». Сондай ақ ол Сібірдің климаты қазіргіге қарағанда біршама жұмсақ болған деп есептеген, «...Солтүстік өлкелерде ежелгі ғасырларда аптап ыстықтар болған, оған қазіргі ыстық белдеулердегі теңіздерде кездесетін былқылдақ денелілерінің бақалшақтары дәлел болады...».

Жер ғаламшарындағы өзгерістерді түсіндіретін осындай қарапайым ұғымдар ХІХ ғасырда жаратылыстанушы ғалымдардың Жердің қалыптасуы мен дамуы туралы пікірлерін түбегейлі өзгертті. Жер қыртысының кітапқа ұқсайтындығы, оны құрайтын тау жыныстарының қабаттары Жер тарихы жазылған парақтар екендігі түсінікті болды [4,5].

Оның қойнауындағы қызғылықты тарихпен мұқият танысу үшін ондағы шартты белгілерді түсіндіретін «кілтті» ғана таңдай білу қажет. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында М. Неймар, А. П. Карпинский, И. Вальтер, А. Вегенер сияқты ғалымдардың еңбектері негізінде палеогеографияның жеке ғылым ретіндегі орны айқындалды. ХХ ғасырдың орта шенінде И. П. Герасимов, К. К. Марков, Р. Флинт, В. М. Синицин, А. А. Величко, А. А. Свиточ, С. А. Ушаков, Н. А. Ясаманов сияқты зерттеуші-ғалымдардың арнаулы палеогеографиялық еңбектерімен толығып, ғылыми негізделген ілім болып қалыптасты [6].

Палеогеографияның ғылыми негізде қалыптасуы геология, геофизика, биология мен география ғылымдарының ұлы жаңалықтарымен және бұл ілімнің алдына қойған ғылыми-танымдық мақсаттарымен, қолданбалы сұраныстарымен тығыз байланысты. Палеогеографияның ғылым ретінде дамуына Ч. Лайельдің актуализм және Греслидің фациялық сұрыптау әдісінің; Ж. Батист Ламарк пен Ч. Дарвиннің эволюциялық ілімінің; В. В. Докучаевтің топырақтың географиялық зона бойынша таралу заңдылығының; А. Вегенердің материктер дрейфі (жылжуы) туралы түсініктерінің, кейіннен көптеген ғалымдар еңбектері негізінде литосфералық тақталар қозғалысы тұжырымдамасына айналған ғылыми жаңалықтардың ашылуы үлкен қозғаушы күш болды.

«Палеогеография» түсінігі Ресейде ең алғаш Н. А. Головкинский (1870 ж.) еңбектерінде «геологиялық география» ұғымын алмастырушы ретінде, ал шетелде Т. Хант (1872 ж.) еңбектерінде ежелгі геологиялық кезеңдердің географиялық тарихының баламасы ретінде қолданысқа енгізілген [7].

Палеогеографиялық алғашқы зерттеулер әртүрлі сипаттағы литологиялық-фацилық карталардың жасалуымен тығыз байланысты. Алғашқы палеогеографиялық карталар ХІХ ғасырдың 60- жылдары жасалынды, онда қазіргі материктер орнындағы ежелгі мұхит алаптарының аумақтары ғана берілді.

ХХ ғасырдың бас кезінде дүние жүзі мен Ресейдің еуропалық бөлігінің юра кезеңінің, Солтүстік Американың бор дәуірі кезеңінің, Ресейдің еуропалық бөлігінің кейінгі кезеңдерін көрсететін палеогеографиялық карталар топтамасы жасалынды [8].

Әртүрлі геологиялық кезеңдегі палеогеографиялық карталар француз геологтары А. Лаппаран және Э. Ог, австрия геологы М. Неймар, орыс ғалымы И. Д.…