Ашыған көженің пайдасы туралы ғылыми жоба, 2-сынып

«№6 жалпы білім беретін орта мектеп жанындағы интернатпен»КММ

Бағыты: Биология

Тақырыбы:

Ашыған көженің пайдасы

Авторы: Қайырбеков Мейрамбек

2 «Б» класс оқушысы

«№6 жалпы білім беретін орта мектеп

жанындағы интернатпен» КММ

Жетекшісі: Ибраева Раушан

Бастауыш класс мұғалімі

2019 жыл

Жобаның басты мақсаты: Ашыған көже жайында мәлімет жинақтау, пайдасын анықтау.

Зерттеудің өзектілігі: Ашыған көженің қасиеттері мен пайдасын біле бермейміз

Зерттеу жері: Аягөз қаласы

Зерттеудің болжамы: Егер біз ашыған көже жайлы көбірек білсек, әр үйдің дастарханында тұрса, салт-дәстүрімізді жаңғыртуға ықпал жасар едік және күнделікті өмірде ашыған көжені газдалған сусындардың орнымен алмастырар едік

Зерттеудің кезеңдері:

-Ғылыми әдебиеттердегі мәліметтермен, анықтамалармен танысу,

-ашыған көженің жасалу әдісімен танысу, зерттеу

-зерттелген нәтижеге талдау жасау, пайдасын анықтау

Қорытынды

Ашыған көженің пайдасына жан-жақты сипаттама берілді. Жасалу әдісін тиімді пайдалану жолдары көрсетілді . Ашыған көженің құрамындағы бір ғана бидайдың микроэлементтерге бай екенін анықтадық.

Кіріспе

Көп сусын ішесің,

Күн ысып, жаз болса.

Пайдасы жоқ оның,

Ішінде газ болса.

Шырын мен таза су,

Асыңды қорытады.

“Химия” қосылса,

Асқазан “қорқады”

Ал ашыған көжемен тәбетің ашылып

Күш -қуатың артады.

Осындай адамға күш-қуат беретін,пайдалы ашыған көже деген не? Оның қандай пайдасы бар екенін біреу білсе, біреу білмес. Кім өзінің денсаулығын күтсе, салауатты өмір салтын ұстанса, ұлттық сусындарды қолданса, сол адамды қызықтыратыны әбден мүмкін.Міне, сондықтан ашыған көженің құрамы мен пайдасын зерттеп көрелік...

Көже – қазақтың ұлттық тағамы.

Ет, май, немесе сүт өнімдерінің езінділерінің бірі қосылмаған көже адамға тамақ болмайды, құнары аз, тек аштан өлмеудің ғана аужалы деп саналған. Көженің бірнеше түрі бар.

Кеспе көже жасау үшін жұқа жайылған қамырды орамалап бүктеп, арнаулы пышақпен кесілген жіңішке таспа кеспені еті сүзіліп алынған сорпаға қатты қайната отырып себелеп салады. Сирек елеуішпен елеп салса, ол ұннан тазарып, саласы жазылып, сорпаның ішінде онша ботқаланбай, ішуге ұнамды болып піседі. Кейде кеспені жайып қойып, біраз кептірілгеннен кейін барып кеседі. Қазақ халқы кеспенің қамырын, көбінесе, жұмыртқа езген сүтке илеген. Мұндай кеспенің нәрі, азықтық қасиеті, дәмділігі артады. Пісуі жеткенде кеспенің қоюы сорпаның бетіне көтеріліп, біраздан соң сорпаның түбіне қайта шөге бастайды. Бұл кеспенің дайын болғанын көрсетеді.

Жұлма көже жасау үшін алдымен нанды илеп, лайықты ашытып, үстіне май жағып, таспа формасында кесіп қояды. Етті, түрлі көкеністерді, ішінде қызанақ, сарымсақ, картоп бар, турап әзірлеп алады. Сосын етті салып қуырып, көкеністерді және түрлі қосымшаларды қосып, сәл піскен соң лайықты су құйып қайнауын күтеді. Қайнаған соң әрбір таспа қамырды жалпақтап созып, сол қолдың қырына таспа қамырды орап ұстайды да, оң қолмен жұлып, қайнап жатқан тұсқа салады. Осылай барлық қамыр түгел қазанға жұлып салынып болған соң лайықты қайнатады.

Қолдама көже жасау үшін қамыр арнайы дәм-тұзын татымды етіліп сүтке, кейде жұмыртқа қосқан сүтке, сорпаға иленеді, сосын оны үстелге салып, бармақпен ширата жұқартып түйіршіктейді. Сорпаға пісіреді. Атырау өңірінде оны бармақ көже деп те атайды.

Салма көжені жайған жұқа қамырды төрт бұрышты етіп кесіп жасайды.

Сеппелі көжені кеспенің үстіне ұн сеуіп, қоюлатып пісіреді.

Тары көжені ақтаған тарыны сорпаға, сүтке, сүт қатқан суға бөрттіріп жасайды. Ондай К-ні ашытып қойып, салқын күйінде де ішуге болады.

Қонақ көжені тары мен қонақты келіге түйіп, қауызынан тазартып алған соң сорпаға, сүтке қайнатып, біраз уақыт қақпағын жауып қойып бұқтырып жасайды.

Бидай көжені келіге түйіп, кебегі алынып, аздап жармаланған бидайды етпен бірге қайнатып пісіреді. Мұны да қайнаған соң, бұқтырып алады.

Қара көжені қуырылған бидайдың талқанын сүтке қайнатып жасайды. Мұндай көжені, көбінесе, мал күзетіндегі күзетшілер мен жорықшылар ішкен.

Көженің күріштен, жармадан,бұршақтан, арпадан жасалатын сүткөже, құрт көже, умаш, туралмыш көже дейтін түрлері де бар.

Етін аз салып, қаймақ, қатықтармен, томат және кейбір жемістермен дәмдендіріп, көкөністен әзірленетін сорпалар мен өсімдіктерден жасалатын Көжелер қазақ халқы арасында отырықшы тұрмысқа көшіп, бау-бақша өсіре бастаған кезден белгілі.

Осылардың ішінде сүтке ашыған бидай көже әрі жұғымды, әрі шөл қандыратын сусын.Ықылым заманнан бері қазақтың дастарханынан орын алған бұл сусын түрі әдеби шығармаларда көптеп кездеседі.Сол жазбалардың біріне тоқтала кетейік. Мысалы , Ф.Оңғарсынованың «Аққулар жырлар» жинағында:

«АТАҢНЫҢ АСЫ» – АШЫҒАН КӨЖЕ Менде сона-а-ау 1995 жылы жарық көрген «Мұқағали» (естеліктер) атты кітап бар. «Ал үйде нең бар – құрт бар ма, көжең бар ма, бәрін әкел дастарқанға» деген жолдар бар естелікте жазылған.(Ф.Оңғарсынова, «Аққу жырлар»). «Мен басқа ештеңе болмай қалса да арпадан, тарыдан, күріштен көже салып, ашытып қоямын. Балалар да, Мұқағали да соны ішуге үйреніп кеткен... Мұқаң жүрегінде алауы бар жастарды үйге кіргізіп, қатар-қатар отырғызып қояды да: «Мынау ашыған көже, атаңның асы, ішіңдер», – деп шетінен үлестіре бастайды... деген ашыған көжеге қатысты сөздер де жары Лашынның естелігінен кездеседі.Қазақтың ақиық ақыны Мұқағали Мақатаев та осы сусынды қадір тұтып, жастарға дәріптей білгенін көреміз.

ІІ. Зерттеу жұмысы

Ашыған көже – біздің үйдің дастарқанынан үнемі табылатын ас. Әсіресе, жаз айларында үзілмейді. Маусымның аптап ыстығында таңдайымыз кеуіп, үздіксіз су ішумен болатынымыз жасырын емес. Жаздың аптап ыстығында әрі сусын, әрі тамақ. Шөлдеп келген адамға алдымен көже ұсынып жатамыз. Бүгінгі мен дайындаған сусын шөлді қандырып қана қоймай, денсаулыққа зор пайдасын тигізеді.

Ашыған көже – көшпелі ғұмыр кешіп өткен қазақ халқының төл сусыны. Құрамындағы дақылдар сізге қуат беріп (көктемде адамның әлсірейтінін білесіз), сұйығы шөліңізді қандырады.

АЙРАН

БИДАЙ

200 гр түйілген бидай

500 гр айран

су

КӨЖЕ

СУ

ТҰЗ

Бидайды келі арқылы түйіп дайындаймыз, суымыз тап-таза болғанша жақсылап жууымыз керек. Шұңғыл ыдысқа салып, ыдысты толтыра су құямыз. Тағам ұзақ қайнайтындықтан суды неғұрлым көп құйған жөн. Ыдысты отқа қойған соң, бір жарым сағат күтеміз. Бидай жарылып, жұмсақ болып пісуі керек. Тұз қосуды ұмытпаңыз. Дайын болған көжені суытып, айран қосасыз. Әбден араластырғаннан кейін тоңазытқышқа немесе салқын жерге қойған дұрыс. Кейбір адамдар мұны суық күйінде ішсе, екіншілері бірер күн ашытып барып ішеді.

Енді ашыған көженің құрамындағы бидайға тоқтала кетейін.

Бидай – астық тұқымдасына жататын аса маңызды дәнді, азық түлік-тік дақыл. Оның дәні, кебегі, сабаны құнарлы мал азығы, құрама жем өнеркәсібі-нің шикізаты . Қазақстанда 6 түрі (Еділ бидайы, Польша бидайы, көже бидай, жұмсақ бидай, қатты бидай, көбен бидай) өседі, жабайы түрлері сирек кездеседі.

Бидай – дәнді-дақылдар тобына жататын, көбінесе біржылдық шөптесін өсімдік. Дәнді-дақылдардың ішіндегі ең басты және ең көп өндірілетін дақыл. Бидайдың 20-ға жуық жабайы және мәдени түрі белгілі. Бір гектардан 30-40 центнер өнім береді. Бидай сұрыптары құрамындағы эндосперманың (80-84%) мөлшеріне байланысты бағаланады.

Бидай біздің заманымызға дейінгі 6000-5000 жылдары Ежелгі Грекияда өсіріле бастаған. Мысыр мен Қытайда біздің заманымыздан 4000 жыл бұрын бидайдан тағамдар жасаған. Адамдар бидайды тек тағам ретінде ғана емес, сонымен қатар емдік қасиеттері үшін де ерте заманнан бағалаған. Бидайдың дәні байлық пен жақсылықтың нышаны ретінде қабылданған, өйткені ол кезде көбіне қолданылған сұлы мен қара бидайға қарағанда, суыққа және құрғақшылыққа төзімсіз бидайдан жақсы өнім алу қиын болған. Ақ ұн тек үлкен мерекелер кезінде ғана пайдаланылған, онда да оған әркімнің мүмкіндігі келе бермейтін.

Сұрпына қарай бидайдың құрамындағы крахмал мен көмірсулардың мөлшері 50-70%-ға дейін, ақуыздар 10%-дан 20%-ға дейін жетеді. Сондай-ақ, өсімдік майлары, дәрумендер (В1, В2, В6, С, Е, РР),минералдар . (калий, кальций, магний, фосфор т.б), өзектер, пектинді заттар, сонымен қатар белсенді ферменттер бар.

Зерттеу жұмыстары барысында суда өнген бидайдың құндылығы бірнеше есе көбейетіні анықталған. Мәселен, өнген бидайда В2 дәрумені 10 есе көп болған. Осындай керемет қасиеттерінің арқасында өнген бидайды жеу адам ағзасы үшін аса пайдалы. Бидайдың дәніне қарағанда, қабығы мен ұрығында Е дәрумені, антиоксиданттар, В тобындағы дәрумендер өте көп болады.

Бидайдан ұн, ұнтақ жармасын, «тритикале» және «булгур» жармасын жасайды. Ұнтақ жармасы – өзімізге белгілі «манная крупа». «Тритикале» – будандастырылған бидай мен қарабидайдан жасалған жарма. Ұннан нан, макарон, кондитерлік тағамдар өндіріледі. Кебектің қайнатпасы теріні жұмсартады. Бидайдың масағы флористикада гүл шоғырлары мен композицияларын безендіру үшін қолданылады.

Биіктігі 40 — 130 см, тамыр жүйесі — шашақты, тарамданған. Сабағы қуыс, жұмыр, жапырағы таспа тәрізді, сағағы сабағын орай орналасқан. Гүл шоғыры — күрделі масақ, оның қынабында 2 масақша қабыршағынан тұратын масақтар орналасқан, ал олардың аралығында 3 — 5 гүлдері болады. Масақтың пішіні ұршық тәрізді, түсі ақ, қызғылт, кейде қара, ішінде қылтанағы болады. Тұқымы — ұзына бойына тартылған сызаты бар, беті жылтыр дән. Масақ қылтығына, түсі мен масақша қабыршағының түк басуына, қылтықтары мен дәндерінің түсіне, т.б. байланысты бидайдың түрлері түршелерге бөлінеді, ал әрбір түрше сорттардан тұрады. Қазақстанда негізінен жұмсақ және қатты бидай өсіріледі.

Жұмсақ бидайдың (triticum aestіvum) масағы да жұмсақ, дәні жұмыр әрі жылтыр, сабағы қуыс. Оның ұнынан көбіне нан пісіріледі, ол нәрлі және жоғары сапалы болып саналады, құрамында 16%-тей ақуыз болады, жылтырлығы 70%, дән уызы серпімді әрі созылмалы келеді. Жұмсақ бидай Қазақстанда егіс көлемінің негізгі бөлігін алып жатыр. Табиғаттың әр түрлі жағдайына ыңғайлы, өсу қабілеті жоғары болуына байланысты оны көптеген аймақтарда өсіреді. Бидайдың дәнінен жарма, ұнынан нан, макарон, кеспе жасайды, кондитер өнеркәсібінде кең пайдаланады. Әсіресе, Қазақстанның Батыс, Орталық, Шығыс аудандарында өсетін жұмсақ бидай өте құнды болып есептеледі.