Ата сөзі – алтын сөз 1 сыныпқа арналған әңгімелер

БЕКІТЕМІН

Т. Рысқұлов атындағы №25

Мектеп-гимназия директоры

___________-Р. У. Жанабаева

«Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры,

жұмсайтын қаруының бірі»

атты 5 қыркүйек тіл мерекесіне арналған

салтанатты кеш

Жауапты: қазақ тілі мен әдебиеті

пәндерінің мұғалімдері

Г. Айтимбетова

Ә. Дәрменбай

Қ.Құдиярова

«Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры,

жұмсайтын қаруының бірі»

атты 5 қыркүйек тіл мерекесіне арналған

салтанатты кештің бағдарламасы

Фанфар.

Би

Жүргізуші шығады

Видеоролик

Көрініс. « Ел бүгіншіл, менікі ертеңгі үшін»

Күй

«Естеліктер ел есінде» А. Байтұрсынов туралы пікірлер

Слайд көрсетіледі.

Көрініс. «Өгіз бен Бақа»

Ән

« Тіл білімінің атасы» А. Байтұрсыновтың тіл туралы озық ойлары.

«Тілмен өрлер мерейім өрлесе де» Тіл туралы өлеңдер.

Ән.

Құттықтау сөз.

Тіл- адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі

“Ахмет Байтұрсынұлы- ұлттық тарихымызда ешкіммен салыстыруға болмайтын ерекше тұлға”.

Әбіш Кекілбаев

Кештің барысы:

Фанфар.

Би.

1-жүргізуші: Қайырлы күн, қадірменді қонақтар, еңбегі асыл, білімі зор, ғибраты мол, ұстаздар! Білімқұмар ұрпақ!

2-жүргізуші: Бүгінгі күн - халқымыздың көрнекті қоғам қайраткері, кешегі Абай, Ыбырай, Шоқан салған ағартушылық, демократтық бағытты ілгері жалғастырушы ірі ғалым, көсемсөз шебері, әдебиет зерттеуші, тюрколог, дарынды ақын- аудармашы Ахмет Байтұрсынұлының туған күнімен тұспа - тұс келіп отырған,елімізде әр жылы тойланатын 5 қыркүйек «Тіл мерекесі» күні.

Бірге: Осы қос мерекеге орай, « Тіл- адамның адамдық белгісінің зоры,жұмсайтын қаруының бірі» атты салтанатты кешімізді бастаймыз.

Видеоролик.

Көрініс. «Ел бүгіншіл, менікі -ертеңгі үшін»

1-жүргізуші:

Қазақтың күйлері көп «Көңілашар»,

«Сарыжайлау» «Сарыарқаға» кеп ұласар.

Күй қылып күллі әлемді құшаққа алған,

Қазақтың болмаған ғой тегі нашар!

Күй. Орындайтын 10- сынып оқушысы

Слайд көрсетіледі.

2-жүргізуші

«Естеліктер ел есінде» айдары бойынша Ахмет Байтұрсынов туралы пікірлер

Өз тілімен сөйлескен, өз тілімен жазған жұрттың ұлттығы еш уақытта адамы құрымай жоғалмайды. Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тілі. Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады. Өз ұлтына басқа жұртты қосамын дегендер әуелі сол жұрттың тілін аздыруға тырысады.

Егер де біз қазақ деген ұлт болып тұруды тілесек, қарнымыз ашпас қамын ойлағандай тіліміздің де сақталу қамын қатар ойлау керек.

*** Орысша оқығандар орыс сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген, ноғайша оқығандар ноғай сөзінің жүйесіне дағдыланып үйренген. Қазақ сөздерін алып, орыс я ноғай жүйесімен тізсе, әрине, ол нағыз қазақша болып шықпайды. Сондай кемшілік болмас үшін әр жұрт баласын әуелінде өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу үйретіп, өз тілінің жүйесін білдіріп, жолын танытып, балалар әбден дағдыланғаннан кейін басқаша оқыта бастайды. Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше әуелі ана тілімізбен оқытып, сонан соң басқаша оқытуға тиіспіз.

Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі.

Сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай керек болса, жазғанда да сөздің кестесін келтіріп жазу сондай керек.

Халық өмірі бір жылдап, он жылдап, хәттә жүз жылдап та емес, мың жылдап саналады. Сондай ұзақ өмірінің ішінде һәр халықтың дағдылы тұтынып келе жатқан сөздері, ол сөздерінің біріне-бірі жалғасып түзілетін дағдылы жолы, жүйесі, қисыны болады. Һәр жұрттың түрінде, тұтынған жолында, мінезінде қандай басқалық болса, тілінде һәм сондай басқалық болады.

*** Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше әуелі өз тілімізбен оқытып, онан соң басқаша оқытуы тиіс.

*** Тілдің міндеті – ақылдың аңдауын аңдaғанынша, қиялдың меңзеуін меңзегенінше, көңілдің түйін түйгенінше айтуға жарау.

*** Сырттан бірен-саран жат сөздер келсе, оны жаншып кеміріп, өз тілінің қалпына түсіріп алған – қазақ. Жат жұрттың шалығы тимесе, кәсіби, ғұрпы өзгерілмесе, жалғыз тіл өзгерілді деп айтуға тіпті жол жоқ. Қазақтың тілі өзгерген тіл деп айтуға жол жоқ болса, емлесін де қисық деп айтуға жол жоқ: қазақта тілінің табиғатына хилаф келетін емле жоқ. Еділден бастап Ертіске дейін, Оралдан бастап Ауғанға шейін қазақта тіл де бір, емле де бір.

*** XX ғасырға шейін түріктің тілін аздырмай асыл қалпында алып келген, тіл турасындағы абырой мен алғыс қазаққа тиісті.

*** Әліп-би деген – тілдің негізгі дыбыстарына арналған таңбалардың жұмағы. Неғұрлым тіл дыбыстарына мол жетсе, арнаған дыбысқа дәл келсе, оқуға, жазуға жеңіл болса, үйретуге оңай болса, заманындағы өнер құралдарына орнатуға қолайлы болса, соғұрлым әліп-би жақсы болмақшы.

*** Қазақ әлдеқашан тілінде қандай дыбыстар бар екенін айырған, әр дыбысқа белгілеп таңба арнаған. Оқуымызға онымыз жақсы, жазуымызға тағы жақсы, үйрету жағынан орыстікінен, немістікінен, француздікінен, ағылшындікінен оңай, оңтайлы.

*** Тіл білімі ереже жаттату түрде үйретілмей, сөздің тұлға, мағына, қисын жағын тану түрде үйрету керек. Сөздің тұлға, мағына жағын тануға керегі жоқ нәрселер тіл білімінің сабағына кірмеске тиіс.

*** Жақсы әліпби тілге шақ болу керек. Өлшенбей тігілген о жер бұ жер бойға жуыспай, қолбырап, солбырап, тұрған кең киім сияқты артық әріптері көп әліпби де қолайсыз; Бойыңды қысып, тәніңді құрыстырып тырыстырып тұрған тар киім сияқты әрпі кем әліпби қолайсыз болады.

*** Көркем сөз – көңіл тілі, жалаң сөз зейін тілі.

*** Мақал – тәжірибеден шыққан ақиқат түрінде айтылатын сөз.

*** Сөз жазатын адам әрі жазушы, әрі сыншы болуы керек.

*** Бір халықтың өз тілінде білім өнері болмаса, ол халықтың тілі бұзылып өзгерді һәм көршілес күшті халықтың тілімен әсірелеп…соған қол болады, оның ішінде жаңалықтар көбейеді. Ол кішкене ұлттарды жаңартып, жандандырылмаған ескі тілі өзінің…