Ауыл шаруашылығындағы маркетинг ерекшелігі туралы мақала

Ауыл шаруашылығындағы маркетингтің ерекшелігі

Аннотация: Бұл мақалада ауылшаруашылығындағы маркетингтің ерекшеліктері қарастырылып, агромаркетингтің дамуына әсер ететін негізгі мәселер көрсетілген.

Негізгі сөздер: маркетинг, маркетинг қызметі, маркетинг жүйесі, маркетнгті басқару, маркетингті жоспарлау.

Автор – Бейсенова Салтанат Нуржигитовна

Ауыл шаруашылық өнімдерінің нарығы еркін бәсеке нарығы болып табылады. Бұл нарықта көп мөлшерде тәуелсіз сатушылар жұмыс істейді. Сондықтан, баға өздігінен орташа деңгейде белгіленеді және оғанжекеленген сатушылар ықпал ете алмайды. Ауыл шаруашылық өнімдері біртекті әрі стандартты (біркелкі) болғандықтан, өндірушілер тауарларын жарнамалауға ынта білдіре бермейді. Өйткені кез –келген өндіруші өзінің тауарына ғана тән сипаттарды нақты ажыратып көрсете алмайды. Мәселен, барлық бидай бір стандартта болады, оның айрықша көрініп тұратын өзге қаситтері болмайды.

Ауыл шарушылық өнімдерінің нарығында ұсақ өндірушілердің саны салыстырмалы түрде көп болады. Бұл басқа өндірушілердің осы нарыққа кедергісіз оңай енуіне мүмкіндік береді. Сондай-ақ, ауыл шаруашылық өндірісінде технологияға патенттердің болмауы да осы нарыққа ену процессін жеңілдетеді.

Ең бастысы ауыл шаруашылық өнімдерінің нарығында мемлекеттік реттеу шаралары (дотациялар, қаржы-несие саясаты, жеңілтілген салықтар, электр жарығы мен жанар жағар майлары берілетін жеңілдікті бағалар) айқын көрінеді. Осының барлығы дерлік нарық бағасына елеулі әсерін тигізе отырып, оның сұраныс пен ұсыныстың арақатынасына деген тәуелділігін азайтады.

Бұл тұжырымды ауыл шаруашылық өнімдерінің өндірушілері мен өңдеуші кәсіплорындар арасында тікелей ұзақ мерзімді келісімшарттардың жасалуы да растай» түседі. Мұндай жағдай фермерлік шаруашылықтар нарық талаптарын емес, нақты талаптарын қанағаттандыруға бағытталады. Мемлеткеттік реттеу нысаны әрі ауыл шаруашылығының ең басты ресурсы саналатын жер нарығының тым шектеулі екендігін ескерсек, онда бұл нарықтың айрықшылығы одан сайын анық байқалады.

Агробизнес кешенінің ресурстар саласында жұмыс істейтін нарықтардың да өзіндік ерекшеліктері бар. Мұнда ауыл шаруашылық машина жасау саласының, өсімдіктерді қорғауға арналған химиялық заттар мен тыңайтқыштар өндірісінің және жем өндірісінің алар орны ерекше. Аталмыш салаларға олигополиялық құрылым тән, яғни нарықта бірнеше ірі фирма үстеидік етеді. Сондықтан, олардың арасындағы бәсеке оншалықты күшті болмай, уақыт өте келе монополизациялауға орнатуға, бағаны біріге бақылауға және келісуілген бағаларды белгілеуге улкен мүмкіндік туындайды.

Сонымен, жоғары бәсекелі ауыл шаруашылық өндірісі жартылай монополизацияланған салалардың тұтынушысы әрі нарықтық серіктесі болып табылады. Мұндай қарама қайшылық фермерлердің теңдей емес нарықтық шарттар аясында жұмыс істеуіне алып келеді. Мәселен, жабдықтаушылар өнім бағасын көтергенде, фермерлер оны көтере алмайды. Себебі, олар ауыл шаруашылық өнімін бәсекелестік бағадан жоғары бағамен сата алмайды.Осының салдарынан баға тепе теңдігін (паритеті) қалыптастыру мәселесі пайда болады. Бұл мәселе елімізде бұрынван талқыланып келе жатқанымен, өкінішке орай, әлі күнге дейін шешімін таппай отыр.

Агробизнестің маркетинг саласы құрамы мен функциялары бойынша ғана емес, нарықтық сипаттамалары тұрғысынан да бір-біріне ұқсамайды (біртекті емес). Маркетинг саласының ішінен мынадай төрт түрлі нарықты атап өтуге болады.

Бірінші түр- шикізаттық азық түлік тауарларының нарығы ұн-жарма, қант секілді салалар үшін негізгі нарық деп есептеледі. Бұл салаларға тән ерекшелілік – олардың өнімдері салыстырмалы түрде бір –біріне ұқсас (біртекті) әрі жоғары деңгейде стандартталған болады және ірі партиялармен сатылуға бейім келеді. Дегенмен аталмыш нарықта маркетинг қызметін жүзеге асыруда бірқатар қиындықтар кездеседі, мәселен жекеленген фирмалар үшін өнімді жарнамалау, баға белгілеу және бәсекелестік күресті шектеу мүлдем қиынға соғады.

Екінші түр- қайта өңделу деңгейі жоғары азық-түлік тауарларының нарығы. Бұл нарықта біртекті емес өнімдердің түрі (темекі, кондитер,шұжық өнімдері, консервілер, қақталған өнімдер т.б.) өте көп болады. Аталмыш тауар топтарының көлемі үнемі артып отырады. Өнімдердің түрі, сапасы және бірін бірі алмастыру қабілеті бойынша әркелкілігі бағалардың ауытқуына және бәсекенің күшеюіне алып келеді. Мұнда азық түлік өнімін өндіретін және өткізетін әрбір фирма ерекше қасиеті бар өнімдерді шығаруға, белсенді түрде жарнамалауға, тауардың сыртқы пішіні мен орамын жақсартуға, тауар өтінімін қамтамасыз ететін әртүрлі жолдарды іздестіруге талпынады.

Бұл нарыққа кіру өте қиын. Оған « масштаб эффектісі», технологияға патент алу, өнімді сертификаттау, жаппай жарнамалау секілді факторлар кері әсерін тигізеді. Мәселен бір жарнаманың өзіне кететін шығындар өнім құнының 20 пайызын құрауы мүмкін. Сондықтан, аталмыш нарықтарда маркетинг қызметі қарқынды түрде жүргізіледі.

Үшінші түр – қайта өңделу деңгейі төмен және салыстырмалы түрде біртекті өнімдер (таза және мұздатылған ет, сүт, сүт өнімдері т.б.) нарығы. Мұнда қайта өңделу деңгейі неғұрлым төмен бөлған сайын өнімнің тиісінше бағаның диференциялану (бөлшектеу) мүмкіндігі соғұрлым аз болады және жарнамалауға да оншалықты қажет туандамайды. Дегенмен бұл нарыққа кіру аса қиынға соқпайды, бағалар да бәсекелестік бағаға жақын деңгейде белгіленеді.

Төртінші түр –азық-түліктік сервис (қызмет көрсету) нарығы. Оның құрамына кішігірім буфеттерден бастап ірі қымбат мейрамханаларға дейінгі көпшілік тамақтану орындарының барлық түрі кіреді. Бұл нарық тым айрықшалығымен және әркелкілігімен ерекшеленеді. Мұнда монополизация және жарнама деңгейі әр түрлі, еркін, нарықтық және монополиялық бағаларды қатар қолданатын бірнеше шағын топтар жұмыс істейді.

Азық – түлік нарығының тағы бір ерекшелігі – оның бірнеше деңгейоерден тұратындығы. Ол жергілікті ( нан және нан өнімдері, таза сүт, сүт өнімдері), аймақтық (ет өнімдері, көкөніс, жеміс –жидек,) және ұлттық (консервілер,шетелден әкелінген азық-түлік) деңгейде болуымүмкін.

Бұл азық түлік тауарларының басым көпшілігінің тез бұзылатын тауарлар санатына жататындығымен айқындалады. Бірақ, бүгінгі күні көптеген азық түлік өнімдері арнайы тасылмалдайтын көлік құралдарын, жаңа өндеу технологияларын және тоңазытқыштарды қолдану есебінен өз нарықтарының аясын кеңейтіп келеді. Мәселен, қазіргі таңда жаңа піскен сүттің кейбір түрлері өз қасиеттерін бұзылмастан, бірнеше ай бойы сақтай алады.