Ауытқушы мінез-құлық себептері туралы психологиялық мақала

Ақмола облысы

Егіндікөл ауданы

«Тоғанас ауылының негізгі орта мектебі» КММ

Мухамеджанова Гульзира Рамазановна

Ауытқушы мінез-құлықтың себептері мен факторлары

«Қиын бала» атанып, отбасында да, мектепте де қиындық тудырып жүрген балалар туралы айтылып та, жазылып та жүр. Адам өмірге келген сәттен бастап үлкен әлеуметтік ортаға тап болады. Оның осы ортада өзін нық, еркін сезінуі мен үйлесімді дамуы үшін көптеген факторлар қажет. Қазіргі көпмәдениетті қоғамда балаға сырттан әсер етуші жағдайлар оның жаңа қалыптасып келе жатқан тұлғасына ауқымды әсерін тигезеді. Ст.Хол «бала толыққанды дамуы үшін өз халқының сезімдері мен көзқарастарын басынан өткеруі қажет » дейді.

Әлеуметтік- педагогикалық олқылық ерте балалық шақтан, шамамен үш жастан басталады, яғни баланың өзіндік санасының , мінез-құлқының ережеге сәйкесітігінің және нормативтік іс-әрекетінің дами бастаған шағымен қатар келеді. Жағымсыз даму жағдайында олқылықтардың сандық белгілері мен көріністері жинақталып қалады.

Ерте зерттеу алдын алу және түзету жұмыстары олардың жоғары нәтижелі маңызына ие.

Ауытқушы (девианттық) мінез-құлық деп қоғамда қалыптасқан нысандарға сәйкес емес әлеуметтік мінез-құлықты айтамыз. Белгілі әлеуметтанушы И.Кон девианттық мінез-құлықты психикалық денсаулық, құқық,мәдениет немесе адами қалыптарының жалпы қабылданған қалыптардан ауытқыған іс-әрекет жүйелері ретінде қарастырады. Девианттық мінез-құлық екі үлкен категорияға бөлінеді. Біріншісі – бұл анық немесе жасырын психопатологияның арлығын білдіретін психикалық денсаулық қалыптарынан ауытқыған мінез-құлық. Екіншісі- бұл әлеуметтік , мәдени және әсіресе, құқықтық қалыптарды бұзатын ассоциалды мінез-құлық.

Психологиялық – педагогикалық зерттеулерде бала мінез-құлығының ауытқу мәселесі түбегейлі зерттелініп сипат алғанымен, қалыпты дамыған бала мінез-құлқының жағымсыз түрлерінің туындау себептері ғылымда өз деңгейінде зерттелінбеуде. Л.С. Славина «Дети с аффективным поведением » атты еңбегінде кіші мектеп жасындағы балалардың аффективті мінез-құлқына сипаттама бере отырып, психологиялық талдау жасайды. Мұндай балалардың мінез-құлқына мыналар тән: өкпелегіштік, бұзықтық, бірбеткейлік, дөрекілік. Олар басқа балалармен үнемі ұрысысып, керісіп, ескертулерге тез ренжіп қалады. Автор мұндай мінез-құлық оның ұжымындағы дұрыс құрылмаған өзара қарым- қатынастардың салдарынан пайда болады деген қорытындыға келеді. Зерттеулердің басым көпшілігі қиын балалардың тұлғалық ерекшеліктерін тануға арналған. Баладағы әр түрлі жағымсыз мінез-құлықтарға орталық жүйке жүйесінің ықпалы зор екен. А.Д.Савченко «Бала қылығы және олардың себептері » деген мақаласында жағымсыз іс-қылықтар өзінен -өзі туындамайды, оның тамыры дұрыс құрылмаған тәрбиеде. Себептері : үлкендердің жаман өнегесінен, дұрыс үлгі бола алмауында деп атап өтеді. Зерттеу барысында автор мұндай қателіктерге мыналарды жатқызады:

Талап қоюдың жүйелілігі мен дәйектілігінің қалыс қалуы

Шамадан тыс еркелету

Ата-ана тарапынан бақылаудың боломауы

В.Д. Шадрикова «Негативті мінез-құлық ерекшеліктері дұрыс құрылмаған тәрбиенің нәтижесі болуы мүмкін» дейді. Бала бетінен қақпайтын ортада өссе, өз дегенің істесе, әрекеттері мен талап-тілектеріне шек келтірмесе, онда оларда өз мінез-құлықтарын еркінше басқаружәне ережелер мен мөлшерлерге бағыну қабілеттіліктері қалыптаспайтын болады.