Ауытқушы мінез-құлық себептері туралы ғылыми материал

Міндеті: Ауытқушы мінез-құлықтың шығу себептері мен факторларын анықтап, әлеуметтік белсенділікті және қарым-қатынас дағдысын дамыту

Нәтижеге жету жолдары :

Бүгінгі таңда қоғамда белгілі бір орын алатын «ауытқушы мінез-құлық» түсінігіне көп көңіл бөлінуде. Девиантты мінез-құлық –деп, қазіргі қоғамда белгіленген ережеге сәйкес келмейтін, әлеуметтік мінез-құлықты айтады.(И.А.Невский). Мінез-құлықты феномен ретінде қарастырсақ индивид психикасы ерекшелігіне сай жеке бас дамуының жағдайын дұрыстау, сыртқы процестерді даму бағытында ескеруіміз қажет.

Баяндаманың қысқаша мазмұны,түйіні:

1.Ауытқушы (девианттық) мінез-құлық деп қоғамда қалыптасқан нормаларға сәйкес емес мінез-құлықты айтамыз (И.А.Невский). Белгілі әлеуметтанушы И.С. Кон девианттық мінез-құлықты психикалық денсаулық,құқық, мәдениет немесе мораль қалыптарының жалпы қабылданған қалыптардан ауытқыған іс-әрекет жүйелері ретінде қарастырады.

Девианттық мінез-құлық екі үлкен категорияға бөлінеді.Біріншіден,бұл анық немесе жасырын психопатологияның (патологиялық) барлығын білдіретін психикалық денсаулық қалыптарынан ауытқыған мінез-құлық.. Мұндай әрекеттер аз болса, олар құқық бұзушылық, ал салмақты болса,әрі жазаланса –қылмыс деп аталады.

Балалар мен жеткіншектердің мінез-құлқындағы ауытқушылық көріністері олардың адамгершілік және әлеуметтік дамуы жағынан дара ерекшеліктер мен тұлғалық көріністерін, нақты жағдаяттар мен өмір жағдайларына және іс-әрекеттеріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.

Оларды мынадай топтарға топтауға болады: итермелеуші жағдайлармен туындаған жағдаяттық, уақыттық көріністерге немесе реакцияларға және жағымсыз өмір ахуалдарымен, іс-әрекеттермен негізделіп, қандай да бір тип түрінде дамитын мінез-құлықтағы ауытқушылықтың тұрақты нысандары.

Мінез-құлықтық реакция бір рет немесе жүйелі түрде әсер ететеін өмірдің жағымсыз жағдайларымен және шарттарымен шақырылады.

Зерттеу барысы мен кезеңдері :

Балалар мен жеткіншектердің ауытқыған мінез-құлқы бір жағынан, тұлғаның тиісті ерекшеліктерінің туындауы мен дамуынан (тенденция) хабар беретін белгі ретінде қарастырылады, екінші жағынан, тұлғаның дамуына тәрбиелік ықпал ететін жетекші ретінде, оны қалыптастырудың немесе оның қалыптасуына мақсатқа бағытталған әсер ететін құрал ретінде көріне алады. Мінез-құлықты тұлғаның осы немесе басқа да ахуалының, оның даму тенденциясының куәгері ретіндегі феномен деп қарастыра отырып, біз мінез-құлықтың сырттай ұқсас ерекшеліктері индивид психикасында жүріп жатқан әртүрлі үрдістерден хабар беруі мүмкін екенін естен шығармауымыз керек.

Сондықтан да, оқушының қандай да бір мінез-құлқының ерекшелігінің ауытқушылық деп жіктемес бұрын, психолог оның ахуалын, тұрақтылығын, оның көріністерінің жиілігін, тұлғалық ерекшеліктерді, мінезді оқушының жасын және т.б. ескеру қажет. Тек содан кейін ғана қандай да бір пікір айтуға немесе ықпал ету іс- шараларын тағайындауға болады.

Кейде оқушы өзінің мінез-құлқы туралы пікірлердің шырмауына шалынып қалады. Соған сәйкес айдар тағылып, оның қоршаған адамдармен өзара қарым-қатынас сипаты және ол туралы бағалап пікір айту жүйелері қалыптасады. Күрделі зардаптарға алып келетін дөрекі педагогикалық қателік жіберіледі. Керісінше,мінез-құлықтың жағымпаздылығын немесе ыңғайлылығын (қызметшілік,сыншыл емес,назарының мұғалімде болуы, күткен түрде әрекет ету және т.б) мұғалім жағымды деп бағалап, оны ынталандырады, ал оқушы болса сынып алдында еліктеудің үлгісі ретінде таратылады.

Балалар мен жеткіншектердің мінез-құлқындағы ауытқушылық көріністері олардың адамгершілік және әлеуметтік дамуы жағынан дара ерекшеліктер мен тұлғалық көріністерін, нақты жағдаяттар мен өмір жағдайларына және іс-әрекеттеріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.

Зерттеудің жаңалығы:

Теориялық негізге сүйене отырып, жасөспірімдер бойындағы ауытқушы мінез-құлықтың шығу себептері бар балалардың ерекшеліктерін онан ары зерттеу жүргізіліп жатыр. Бұл зертеу жасөспірімдер бойындағы ауытқушы мінез-құлықтың шығу себептерінің қарапайым психикалық процесс ретінде емес бір тұтас сараптауға мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда танымдық әрекеттерді , бұзылуының психологиялық сараптамасы балалар ұжымына кірген қоршаған орта құбылыстары мен заттарына еніп келе жатқан бұзылған жүйке жүйесіне қарамастан адамзат тәжірибесін меңгеретін баланың тұлғасына негізделе бастады.

Жұмыстың нәтижесі мен қортындысы:

Адамның ішкі дүниесіне үңіле отырып, адамдардың өмірге деген оң көзқарасын қалыптастыруға болатындығы белгілі. Жас ізденуші өз жұмысы арқылы «Жасөспірімдер бойындағы ауытқушы мінез-құлықтың шығу себептері мен факторлары»тақырыбын негізге ала отырып, оқушы бойындағы ауытқушылықты жою, өмірге деген қызығушылығы, қоғаммен қарым-қатынасы, араласатын ортасы, ықпал етуші күш екенін дәлелдеп зерттеу нәтижесін көрсетті.

І.Кіріспе бөлім

1.Ауытқушы (девианттық) мінез-құлық деп қоғамда қалыптасқан нормаларға сәйкес емес мінез-құлықты айтамыз (И.А.Невский). Белгілі әлеуметтанушы И.С. Кон девианттық мінез-құлықты психикалық денсаулық,құқық, мәдениет немесе мораль қалыптарының жалпы қабылданған қалыптардан ауытқыған іс-әрекет жүйелері ретінде қарастырады.

Девианттық мінез-құлық екі үлкен категорияға бөлінеді.Біріншіден,бұл анық немесе жасырын психопатологияның (патологиялық) барлығын білдіретін психикалық денсаулық қалыптарынан ауытқыған мінез-құлық.. Мұндай әрекеттер аз болса, олар құқық бұзушылық, ал салмақты болса,әрі жазаланса –қылмыс деп аталады.

С.А. Беличева девианттық мінез-құлықтың әлеуметтік ауытқын былайша жіктейді:

1.Пайдакүнемдік бағытта: құқық бұзушылық, материалдық, қаржылық, дүние мүліктік пайда табуға ұмтылумен байланысты (ұрлау,тонау,алып-сату, алаяқтық және т.б) жасаған теріс әрекеттері;

2.Агрессиялық бағытта: адамға қарсы бағытталған әрекеттер (балағаттау, бұзақылық,ұрып-соғу, өлтіру, зорлау);

3.Әлеуметтік – енжар тип: белсенді өмір сүруден қашуға, азаматтық борыштарын өтеуден қашуға,жеке және әлеуметтік мәселелерді шешкісі келмеуге ұмтылу (жұмыстан,оқудан бас тарту, кезбелік,маскүнемдік, нашақорлық,токсикомания,өзіне-өзі қол жұмсау).

Осылайша, мазмұнымен де, мақсатқа бағытталғандығымен де ерекшеленетін ассоциалды мінез- құлық әр түрлі әлеуметтік мәселелерді ауытқушылықтардан көрінуі мүмкін: морал қалыптарының бұзылуынан, этнофункционалдық қызметтің ескерілмеуінен бастап, құқық бұзушылық пен қылмыс жасауға дейін.

Балалар мен жеткіншектердің ауытқыған мінез-құлқы бір жағынан, тұлғаның тиісті ерекшеліктерінің туындауы мен дамуынан (тенденция) хабар беретін белгі ретінде қарастырылады, екінші жағынан, тұлғаның дамуына тәрбиелік ықпал ететін жетекші ретінде, оны қалыптастырудың немесе оның қалыптасуына мақсатқа бағытталған әсер ететін құрал ретінде көріне алады. Мінез-құлықты тұлғаның осы немесе басқа да ахуалының, оның даму тенденциясының куәгері ретіндегі феномен деп қарастыра отырып, біз мінез-құлықтың сырттай ұқсас ерекшеліктері индивид психикасында жүріп жатқан әртүрлі үрдістерден хабар беруі мүмкін екенін естен шығармауымыз керек.

Сондықтан да, оқушының қандай да бір мінез-құлқының ерекшелігінің ауытқушылық деп жіктемес бұрын, психолог оның ахуалын, тұрақтылығын, оның көріністерінің жиілігін, тұлғалық ерекшеліктерді, мінезді оқушының жасын және т.б. ескеру қажет. Тек содан кейін ғана қандай да бір пікір айтуға немесе ықпал ету іс- шараларын тағайындауға болады.

Кейде оқушы өзінің мінез-құлқы туралы пікірлердің шырмауына шалынып қалады. Соған сәйкес айдар тағылып, оның қоршаған адамдармен өзара қарым-қатынас сипаты және ол туралы бағалап пікір айту жүйелері қалыптасады. Күрделі зардаптарға алып келетін дөрекі педагогикалық қателік жіберіледі. Керісінше,мінез-құлықтың жағымпаздылығын немесе ыңғайлылығын (қызметшілік,сыншыл емес,назарының мұғалімде болуы, күткен түрде әрекет ету және т.б) мұғалім жағымды деп бағалап, оны ынталандырады, ал оқушы болса сынып алдында еліктеудің үлгісі ретінде таратылады.

Балалар мен жеткіншектердің мінез-құлқындағы ауытқушылық көріністері олардың адамгершілік және әлеуметтік дамуы жағынан дара ерекшеліктер мен тұлғалық көріністерін, нақты жағдаяттар мен өмір жағдайларына және іс-әрекеттеріне қарай әртүрлі болуы мүмкін.

Оларды мынадай топтарға топтауға болады: итермелеуші жағдайлармен туындаған жағдаяттық, уақыттық көріністерге немесе реакцияларға және жағымсыз өмір ахуалдарымен, іс-әрекеттермен негізделіп, қандай да бір тип түрінде дамитын мінез-құлықтағы ауытқушылықтың тұрақты нысандары.

Мінез-құлықтық реакция бір рет немесе жүйелі түрде әсер ететеін өмірдің жағымсыз жағдайларымен және шарттарымен шақырылады. Соңғы жағдайда нақ осы немесе басқа ахуалға алып келетін мінез-құлықтағы өзгерістер біртіндеп…