Азаматтардың еңбек бостандығы туралы құқықтық материал

ЖШС КАСПИЙ ӨҢІРІ «БОЛАШАҚ» КОЛЛЕДЖІ

«БЕКІТЕМІН»

Басшының тәрбие ісі

жөніндегі орынбасары

_________Джакаева Г.Б.

«___»_________2020 ж

Тәрбие жұмысы

Тақырыбы: «Азаматтардың еңбек бостандығы»

Топ:П-19

Топ жетекшісі: Узакбаева Д.

Ақтау -2021 ж

Тақырыбы: Азаматтардың еңбек бостандығы

Еңбек ету бостандығы қазіргі таңдағы заманауи мемлекеттердің қолданымдағы конституцияларында бекімін тапқан əлеуметтік-экономикалық құқықтар мен бостандықтар арасындағы ең басты конституциялық құқықтық институт болып табылады.

Қазақстан Республикасының қолданымдағы Конституциясында еңбек ету аясындағы құқықтар мен бостандықтарға арналған баптар бар. Жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының бұл тобына мыналар жатады: еңбек ету бостандығы; тиісті жағдайларда еңбек етуге құқық; жұмыссыздықтан қорғалуға құқық; жеке жəне ұжымдық еңбек дауларына құқық, ереуілге құқық; демалуға құқық.

ҚР Конституциясының 24-бабында бекітілген еңбек ету бостандығына құқық туралы ереженің маңызы зор, онда «Əркімнің еңбек ету бостандығына, қызмет пен кəсіп түрін еркін таңдауына құқығы бар» делінген.

Еліміздің қолданымдағы Конституциясында еңбек ету бостандығына құқық туралы айтылса, КСРО-ның 1936 жəне 1977 жылғы Конституцияларында еңбек етуге міндеттілігі жайындаайтылғанболатын. Еңбекетуаясындағы қатынастарды реттеудің тұжырымдамаларының өзі өзгерді. Қазіргі қолданыстағы еліміздің Конституциясы əркімге белгілі бір төлемі бар жұмысқа кепілдік бермейді, тек еңбек ету бостандығына, қызмет пен кəсіп түрін еркін таңдауына құқық береді. Бұл норма адамның жұмыс жасауға деген мүмкіншілігін еркін таңдай алатындығын білдіреді.

Еліміздің Конституциясы жеке адамға еңбек етуді міндеттемейді. Адамдардың материалдық мұқтаждықтарын қанағаттандыру еңбек етуге əкеп соғады, себебі ол тіршіліктің қайнары болып табылады.

(Негізгі бөлімі). «Еңбек ету бостандығы» мен «еңбек етуге құқық» ұғымдары өзара байланысты болғанымен олардың бірбірінен өзгеше болып келетін тұстары да бар. «Бостандық» сөзінің мəні мен астарында халықтың, жеке адамның табиғи қалыпты жағдайы жатыр, ол жеке адамның (халықтың) өз қалауы бойынша əрекет ету мүмкіндігімен сипатталады. Осының нəтижесінде бұл термин конституциялық-құқықтықнормаларарқылыіске асырылатын негізгі философиялық принциптің рөлін атқарады. Еңбек ету бостандығы адамның табиғи құқықтарының бірі болып келеді. Бүгінгі ғылымда табиғи құқық деп адам баласына тумысынан берілген жəне мемлекет оны қорғауға барынша кепілдік береді.

«Еңбек етуге құқық» түсінігін қолданғанда бұл сөздің тар жəне кең мағынасын жəне өзге де баламаларын қарастыруға болады. Тар мағынада еңбек ету бостандығын, еңбек қабілетіне өзіндік билік жүргізу құқығын, кəсіп пен мамандықты еркін таңдау құқығын, мəжбүрлі еңбекке тыйым салуды айтуға болады. Ал бұл ұғымды кең мағынада қарастыратын болсақ, онда «еңбек етуге құқық» ұғымына Қазақстан Республикасы қолданымдағы Конституциясында көрсетілген еңбек саласындағы барлық құқықтар мен бостандықтарды жатқызған дұрыс.

Қолданымдағы 1995 жылғы Қазақстан Республикасының Конституциясы Қазақстанның тарихында адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын танып, ресми жариялаған алғашқы Конституциясы болып табылады. Жеке адамның əлеуметтік-экономикалық құқықтары мен бостандықтарының маңызды болуы оның тиісті деңгейінде қамтамасыз етілуі мемлекет үшін ең негізгі мəселе болып табылады.

Жеке адамның əлеуметтік-экономикалық құқықтары мен бостандықтарына: еңбек ету бостандығына құқық, қызмет пен кəсіп түрін еркін таңдау құқығы, еңбекті қорғау құқығы, əлеуметтік қамсыздандырылу құқықтары жатады. Бұл құқықтар мен бостандықтар легі еліміздің қолданымдағы Конституциясында баянды етіліп, өз бекімін тапты. Əсіресе, ол Конституцияның 24-бабымен реттелген.

Еңбек ету бостандығына құқық қоғам өмірінің барлық салаларын қамтиды. Еңбек ету бостандығы саласындағы қатынастар конституциялық, еңбек, азаматтық, қылмыстық жəне əкімшілік нормалармен реттеледі.

ҚР Еңбек кодексі бүгінгі күн талаптарына жауап береді, баяндалуы жүйелі жəне ауқымды. Онда еңбек құқығының бірқатар жаңалықтары бар, мысалы: əлеуметтік əріптестік туралы ереже; қызметкерлердің кейбір санаттарының еңбегін реттейтін нормалар жəне т.б.

Сондай-ақ бұл заңнамада бүгінде маңызды болып табылатын мемлекеттік əлеуметтік сақтандыру туралы тарау қамтылмаған, бірақ бұл мəселе өзге нормативтік-құқықтық актілерде бар. Еңбек кодексі кəсіподақтардың еңбектік құқық қатынастарындағы орнын анықтады. Кəсіподақтар ұжымдық шарт жасасқанда қызметкерлердің мүддесін білдіруге, оларды сотта қорғауға, заңдық кеңес беруі тиіс.

Еліміздің Азаматтық заңнамалары еңбек даулары бойынша азаматтық сот ісін жүргізу тəртібін белгілейді. Келтірілген зиянның орнын толтыру жөнінде адамдардың өтініштерін, талаптарын сотта қарау тəртібін бекітеді. Сонымен қатар мемлекетіміздің қылмыстық заңнамалары еңбек ету бостандығына қарсы бағытталған құқық бұзушылықтар аясын реттейді.

Сонымен қатар еңбек шартын қамтамасыз ету саласында бірқатар халықаралық құжаттарды атап кетуге болады. Олар: Халықаралық еңбек ұйымының негізгі конвенцияларын («Мəжбүрлі жəне міндетті еңбек туралы» №29 Конвенциясы, «Мəжбүрлі еңбекті тарату туралы» №105 Конвенциясы), жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау саласында 1948 жылы қабылданған Адам құқықтары Жалпыға бірдей Декларациямен, 1966 жылы қабылданған экономикалық, əлеуметтік жəне мəдени құқықтар туралы халықаралық Пакті жəне т.б.

Еліміздің қолданымдағы Конституциясы мемлекетімізді құқықтық мемлекет етіп жариялап, басты қазынасы адам оның өмірі мен денсаулығы екендігін баяндап отыр. Əлем мемлекеттерінің көпшілігі құқықтық мемлекет идеясын қолдап, оны орнықтырған. Құқықтық мемлекеттің негізгі идеясы адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының қорғалуын бірінші орынға қояды жəне заңның үстемдігін жария етеді.

Елімізде адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғайтын мемлекеттік орган сот органдары болып табылады. Судьяның тəуелсіздігі құқықтық мемлекеттің негізгі белгісі болып табылады.

Жеке адамның құқықтары мен бостандықтары жүйесінен орын алған ірі құқықтық институт болып табылатын еңбек ету бостандығына құқықтың іске асырылуын, қорғалуын қамтамасыз ететін бірден-бір механизм – ол сот билігі.

Сот билігі қолданымдағы Конституция мен өзге де ҚР заңнамалық актілері негізінде жəне соларға сəйкес əртүрлі қоғамдық қатынастардың субъектілері арасындағы даулар мен қақтығыстарды шешуге бағытталған. Еліміздің Конституциясы сот шығарған шешімдер мен үкімдердің жəне өзге де қаулылардың Республика аумағында міндетті күшке ие екендігін жария етіп отыр. Бұзылған құқықтарды қалпына келтіру үшін сотқа жүгіну құқығы, соның ішінде еңбек ету бостандығына құқық туралы дауласу еліміздің Конституциясымен кепілдік берілген субъективтік құқық. Осының нəтижесінде Конституция жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау барлығының міндеті екендігін негізге алады. Осыған сəйкес қолданымдағы Конституцияның 13-бабы əркімнің білікті заң көмегін алуға құқықты белгілеп отыр. Қазіргі таңда елімізде 330-ға жуық еңбек мемлекеттік инспекторлары өз қызметін жүзеге асырып…