Азияның жетекші елдері Қытай 10 сынып ашық сабағы

Сабақтың тақырыбы: Азияның жетекші дамушы елі Қытай

Жерінің ауданы – 9 млн 600 мың км?

Халқы – 1 млрд 314 млн адам (2005 ж.)

Астанасы – Пекин

Мемлекеттік құрылымы – социалистік мемлекет

Мемлекет басшысы – ҚХР-дің төрағасы

Заң шығарушы органы – халық өкілдерінің Бүкілқытайлық жиналысы

Мемлекеттік тілі – қытай (хань) тілі

Ұлттық валютасы  юань

§25. Мемлекеттің құрамы мен құрылымы. Табиғат жағдайлары мен ресурстары.

Сабақтың мақсаты: Оқушыларға Қытай Халық Республикасының құрамы мен экономикалық – географиялық жағдайы, Қытай мемлекетінің қалыптасу тарихы және геосаяси жағдайы, табиғаты және табиғат ресурстары, халқы, тұрмысы мен мәдениеті жайында толық мәлімет беру.

Білімділік: Оқушылар ҚХР – дың әкімшілік – аумақтық бөлінісін, мемлекеттік құрылымын, құрлықтық, теңіздік көршілерін, тарихын, табиғаты мен табиғат ресурстарын білу керек.

Дамытушылық: Оқушылардың сабаққа белсенділігін арттыру мақсатында қосымша материалдарды пайдалануға дағдыландыру, ойлау қабілетін дамыту.

Пәнаралық байланыс: тарих, мәдениеттану, экономика, саясаттану, гидрология

Көрнекілігі: Дүниежүзінің, Азияның саяси, экономикалық, дүние жүзінің физикалық картасы.

Сабақтың түрі: Аралас сабақ.

Сабақтың әдісі: Түсіндіру, баяндау, сұрақ – жауап.

Сабақтың барысы.

І. Ұйымдастыру кезеңі: Оқушылармен сәлемдесу, оқушылардың сабаққа қатысуын түгелдеу, оқушылар назарын сабаққа аудару.

ІІ. Үй тапсырмасын сұрау: §24. Жапонияның шаруашылығы. Сыртқы байланыстары.

ІІІ. Жаңа сабақ: 7 – тақырып. Азияның жетекші дамушы елі Қытай.

§25. Мемлекеттің құрамы мен құрылымы. Табиғат жағдайлары мен ресурстары

Құрамы және экономикалық – географиялық жағдайы. Қытай Халық Республикасы (ҚХР) негізгі заңына сәйкес халықтық демократиялық диктатура басқаратын социалистік мемлекет болып табылады. Елдің құрамында 22 провинция (Тайвань 23 – провинция деп есептеледі), 5 автономиялық аудан және тікелей орталыққа бағынатын 3 қала (Пекин, Шанхай, Тяньцзин) кіреді. 1997 жылы Сянган (Гонконг) Қытай мемлекетінің ерекше аумағы саналып, Қытайдың қарамағына өтті. Астанасы – Пекин қаласы.

Қытайдың әкімшілік - аумақтық бөлінісі

Қытай Халық Республикасы – Еуразия материгінің шығысында, Тынық мұхиттың батыс бөлігінде орналасқан мемлекет. Аумағы 9,6 млн км? ауданды қамтиды. Көлемі жөнінен Қытай тек Ресей мен Канадаға ғана жол береді. Құрлықтағы шекарасының ұзындығы – 22800 км – ге тең.

ҚХР – дың құрлықтағы көршілері – жаңадан тәуелсіздік алған ТМД елдері. Мұнда көліктік байланыс үшін ең ұзын және қолайлы шекара Қазақстанмен және Ресеймен шектеседі.

Қытай солтүстік – батысында Қазақстанмен, Қырғызстанмен, солтүстік – шығысы мен солтүстік – батысында Ресеймен, Солтүстігінде Монғолстанмен, солтүстік – шығысында Солтүстік Кореямен, батысында Пәкістанмен, Тәжікстанмен және Ауғанстанмен, оңтүстігі мен оңтүстік – батысында Үндістанмен, оңтүстігінде Мьянмамен, Въетнаммен, Непалмен, Бутанмен, Лаоспен шектеседі. Қытай шығысы мен солтүстік – шығысында Корея Республикасымен, Жапониямен, Филиппинмен, Брунеймен, Малайзиямен және Индонезиямен теңіз арқылы шекараласады.

Континенттік Қытайдың жағалауы шығысы мен оңтүстігінде Бохай, Сары, Шығыс Қытай және Оңтүстік Қытай теңіздерінің суымен шайылып жатыр. Аумақтық судың базистік сызығынан 12 миль қашықтықта орналасқан теңіз зонасы және ішкі сулары Қытай мемлекетінің аумақтық суы болып есептеледі; оның ауданы – 4.7 млн км2. Қытайға тиісті ұлан – ғайыр теңіз айдынында 5400 арал орналасқан. Олардың ішіндегі аса ірілері Тайвань және Хайнань аралдары. Екеуі де Қытай провинциясына қарайды.

Қытайдың жағалау сызығының жалпы ұзындығы – 32 мың км – ге тең, ал оның ішінде континеттік бөлігінің жағалау сызықтары 14 мың км. Континенттік Қытайдың жағалауларында көптеген ыңғайлы табиғи айлақтар мен портты қалалар орналасқан. Аса маңызды порттары (солтүстіктен оңтүстікке қарай): Далянь, Циньхуандао, Тяньцзин, Яньтай, Циндао, Ляньюньган, Наньчун, Шанхай, Нинбо, Вэньчжоу, Фучжоу, Сямынь, Гуанчжоу,Чжаньцзян және Бэйхай. Олардың ішінде Шанхай кәсіпорындары, саудасы, банк ісі және мұхиттың кеме көлігі жақсы дамыған Қытайдың аса ірі қаласы. Көптеген порттары бар, теңіздермен шектесуі оған дүниежүзілік теңіз жолдарына шығуға мүмкіндік береді.

Саяси және экономикалық – географиялық жағдайдың қолайлы жақтарын тиімді пайдалану мақсатында Қытай мемлекетінде 5 ерекше экономикалық аудан (ЕЭА) құрылған: Шэньчжен, Чжухой және Шаньтоу (Гуандун провинциясы), Сямень (Фуцзянь провинциясы) және Хайнань (Хайнань провинциясын түгел қамтиды). 14 қала (Далянь, Циньхуандао, Тяньцзин, Яньтай, Циндао, Ляньюньган, Наньчун, Шанхай, Нинбо, Вэньчжоу, Фучжоу, Сямынь, Гуанчжоу,Чжаньцзян және Бэйхай) ашық теңіз маңы қалалары мәртебесіне ие. 1985 жылдан бастап Янцзы, Чжуцзян өзендерінің атырауында Фуцзян провинциясының оңтүстік бөлігіндегі экономикалық үшбұрышта, Шаньдун және Ляодун түбектерінде Хэйбэй провинциясы мен Гуанци – Чжуан автономиялық ауданында ашық экономикалық зоналар қалыптаса бастады. Нәтижесінде елдің теңіз маңы аудандарында ашық экономикалық белдеулер құрылды.

1992 жылдан бастап Мемлекеттік Кеңестің шешімімен бірқатар шекара маңындағы қалалар, материкішілік провинциялар мен автономиялық аудандар сыртқы елдер үшін ашық жол салды. Ірі және орташа қалаларда 13 баж салығынсыз зоналар, 32 техникалық – экономикалық игеру зоналары және 52 мемлекеттік маңызы бар жоғары технологияларды игеру зоналары құрылды. Осылайша Қытайдың теңіз маңы, Янцзы алабы шекара маңы және материкшілік аудандары арқылы көп сатылы және жан – жақты қарым – қатынас қалыптасты.

Қытай мемлекетінің қалыптасу тарихы және геосаяси жағдайы. Ертедегі Қытай аумағында тәуелсіз Мемлекет шамамен б.з.д. ХІV ғ. қалыптасты. Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелеріне қарағанда, Қытай аумағында осыдан 400 – 500 мың жыл бұрын ертедегі жабайы адамдар (юанмоу, ланьтан, пекин синантроптары) тіршілік еткен. Шамамен б.з.д. ХХІ ғ. Қытай тарихында Ся атты құлдық құрылыс дамыған әулет дүниеге келген. Уақыт өте келе Ся әулетін Шан әулеті ауыстырды, содан соң Батыс Чжоу билікке келді. Одан кейінгі ауысымдар бірітіндеп феодалдық қатынастардың орнауымен тұспа – тұс болды.

Б.з.д. 221 жылы император Циньшихуан бөлшектеніп, бірімен – бірі соғысып жатқан патшалықтардың басын біріктіріп, Қытай тарихында бірінші болып орталықтандырылған көп ұлтты мемлекет – Цинь империясын құрды. Содан соң 1840 жылғы «апиын» соғысына дейін Қытайда феодалдық қоғамдық қатынастар болып келді.

Циньшихуан (б.э.д. 259-210 жж.)

1911 жылы Қытайда Сунь Ятсен басқарған буржуазиялық – демократиялық революция болды. Нәтижесінде Цин әулеті тақтан тайдырылып, феодалдық императорлық әулеттердің екі мың жылдан асатын тарихына нүкте қойылды. 1912 жылы 12 ақпанда императорлық әулет республикамен ауыстырылды.

Сунь Ятсен

(12.11.1866 – 12.03.1925 жж.)

30 жылға созылған (1919 – 1949 жж.) жаңа демократиялық революцияның нәтижесінде, 1949 жылы 1 қазанда Тяньаньмэнь алаңында 300 мың Пекин тұрғындарының қатысуымен Қытай Халық Республикасының құрылғаны жария етілді.

Тяньаньмэнь алаңы

Қытайда коммунистік қоғам орнату түрлі эксперименттер («үлкен секіру», «аппаратты тазалау», «мәдени төңкеріс», т.б) арқылы жүргізілді. Бұлар елдің экономикалық және мәдени дамуын тежеді. КСРО – мен (оның ішінде Қазақстанмен де ) алғашында достық пен ізгі көршілік жағдайда болған қарым – қатынас 1960 жылы үзілді де, 1962 жылы Гималайдағы шекара мәселелері жөніндегі дау Қытай мен Үндістан арасында қарулы қақтығысқа алып келді. 1979 жылы қытай әскерлері Въетнамға шабуыл жасады. ХХ ғасырдың 80 – жылдардағы Кытай басшылығы тарапынан басталған экономиканы либералдау саясаты нәтиже алып келгенімен, қоғамда басшылық рөлде коммунистік идеология қалып қойды.Оған 1989 жылғы Пекинде болған студенттер қозғалысы дәлел.

Табиғаты және табиғат ресурстары. Қытай аумағының 30% - ы теңіз деңгейінен 1000 м биіктіктен төмен орналасқан.

Оңтүстігінде Наньмин таулары және Юньнан - Гуйчжоу таулары үстірті көтеріледі.Оңтүстік – батысында орташа биіктігі шамамен 4500 м – дей болатын Гималай, Қарақорым , Ныньшань, Куньлун тау жүйелерімен қоршалған Тибет таулы қыраты орналасқан. Непалмен шекарада әлемдегі ең биік шың – Джомолунгма (Эверест, 8848 м) орналасқан. Батысы мен солтүстік – батысында Такла – Макан шөлі, биік жазықтар –…