Бабырнаманың тарихи маңызы туралы мақала

З.М.Бабыр «Бабыр-наме» шығармасының

тарихи маңызы

Ташқараева Ә. Захир ад-дин Мұхаммед Бабурдың -«Бабур наме» тамаша туындысы ортағасырлық Шығыс әлемінің көрнекті ғылым және мәдениет қайраткерлері арасында көрнекті орын алды. Талантты ғалым, өнер, әдебиет және ғылымды бағалаушы, өзіндік стилі қалыптасқан Бабыр кең ой-өрісі мен ізденімпаз ақылына ие бола отырып, Орта Азия, Ауғанстан және Үндістан халықтарының өмірінің көптеген салаларында елеулі із қалдырды.

Бабырдың әкесі Омар Шейх - әйгілі әмір Темірге туажат болып келеді. Шешесі Шағатай әулетінен шыққан Жүнісханның бәйбішесінен туғагн екінші қызы.Құтылық Нигар ханым болған. Жүніс ханның тұңғыш қызы Михр Нигар ханым, ал кенже қызы Хуп Нигар ханым қазақтың белгілі тарихшысы Мұхаммед Хайдар Дулатидің анасы екені мәлім. Қазақ ханы сұлтан Ахмет яғни Алаша хан осы Жүніс ханның екінші әйелі Шаһбегімнен туған . жастайынан өнерге , білімге құштар болған Бабыр түркі тілдерімен қатар араб, парсы тілдерін жетік меңгеріп, шығыстың классикалық поэзиясынан еркін сусынданған, тарих, философия, табиғаттану ғылымдары бойынша өз заманына лайықты едәуір білім алған жан. Ержүрек батырлығы үшін лоны бала кезден-ақ Бабыр (арабша «Бабыр»-арыстан деген сөз) [27, 82].

Әкесі қайтыс болғанынан кейін екі жасар Бабыр Ферғана уалиатының әмірі болып таққа отырды. Бұл – қылыштың күшімен Әмір Термір құрған мемлекеттің іштей әбден ыдырап, әмірші ұрпақтарының билік үшін күресі қызып жатқан болатын.

Бабырдың мақсаты - Әмудария мен Сырдария аралығында, яғниғ Мәуеренахрда бір орталыққа бағынатты қуатты мемлекет құру болатын. Сол арманына жету үшін ол көп жылдар бойы әрекет жасап, талай суыт жорықтарға аттанады. Бірақ, онысынан нәтиже шықпайды.

Ақыры Шайбани хан бастаған ру –тайпалардың тегеурініне төтеп бере алмаған Бабыр өзінің сенімді бір топ нөкерлерімен Ауғаныстанға өтіп кетеді. Содан кейін одан әрі Үндістанға қарай бет алады. 1525 жыл ол Дели сұлтаны Ибраһим Лоддидің әскерін быт-шыт етіп жеңеді. Сөйтіп, Бабыр Үндістан билеушісіне айналады. 300жыл бойы, яғни 19 ғасырдың бас кезіне дейін өмір сүріп келген ұлы Монғол империясының (1526-1858) негізін қалаған мемлекет қайраткері ретінде Бабырдың тарихта қалды.

Бабырдың есімін көркем сөз зергері негізінде ғана емес, сондай-ақ, дарынды тарихшы, географ және этнограф ретінде әлемге әйгілі еткен шығармасы «Бабырнама» болып табылады. Кезінде түркі халықтарының бәрінде бірде ортақ болып келген әдеби тілде – шағатай тілінде жазылған бұл прозалық шығарма үш бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімінде XV ғ. соңы мен XVI ғ. бас кезіндегі орта Азиядағы негізгі саяси оқиғалар егжей тегжейлі баяндалады. Ол кезде Кабул уалияты деп аталатын қазіргі Ауғаныстан аумағында орын алған тарихи оқиғаларды «Бабырнама» екінші бөлімінен оқып білуге болады.

Ал Бабырдың өз қолымен жазған мемуарлық кітаптың үшінші бөлімі – Солт. Үндістандағы саяси оқиғаларды, осы елдің ғажайып географиясын, табиғатын, халқын , әдет ғұрып, салт-санасын т.б. көркем тілде бейнелеп көрсетуге арналған[27, 82].

Бабыр билеуші тап өкілдерінің тақпен тәжге таласып, үздіксіз жүргізген соғыстарын мағынасын қан төгілген шайқастардың салдарынан қаңырап қалған қалалар мен бау-бақшасы сусыз, қурап кеткен өлкелерді, алым-салықтың шамадан тыс көбейіп кеткенін, жұт жайлаған ауылдарды,т.б. бүкпесіз, ашықтан-ашық әңгімелейді.

Бұл жөнінде Бабырдың өзі былай деп жазды: «Мұнда жазылғанның бәрі ақиқат . мен өзіме -өзім мынадай шарт қойдым, әрбір оқиға қалай болғанын-дәл солай жазамын, мен жазған әрбір сөз шындық болсын. Сондықтан өзімнің туған туысқандарымның жақсы